Γιόγκα και Σκλήρυνση κατά Πλάκας

Η σκλήρυνση κατά πλάκας (ΣκΠ) ή πολλαπλή σκλήρυνση (ΠΣ) είναι μία αυτο-άνοση κατάσταση που μπορεί να επηρεάσει τον μυϊκό έλεγχο και την όραση. Αυτο-άνοση κατάσταση σημαίνει ότι το σώμα επιτίθεται στον εαυτό του. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, καταστρέφοντας το προστατευτικό κάλυμμα των νευρικών ινών, που ονομάζεται μυελίνη. Με την πρόοδο της «φθοράς» της μυελίνης, διακόπτεται η επικοινωνία του εγκεφάλου με το υπόλοιπο σώμα και προκαλούνται προβλήματα όρασης, μυική αδυναμία και άλλα συμπτώματα. Η πολλαπλή σκλήρυνση διακρίνεται σε τέσσερις κατηγορίες, όμως είναι πιο εύκολο να θυμόμαστε τις δύο κύριες ομάδες. Στην πρώτη τα συμπτώματα είναι περιστασιακά και υπάρχει πλήρης ή μερική αποκατάστασή τους, ενώ στη δεύτερη τα συμπτώματα επιδεινώνονται σταδιακά.

Πολλά από τα συμπτώματα των ατόμων με ΣκΠ, όπως η αδυναμία, είναι όμοια με αυτά που βιώνουν άτομα χωρίς ΣκΠ, μετά από μακρά περίοδο χωρίς σωματική άσκηση. Η παρατήρηση αυτή οδήγησε τους ερευνητές στο να θεωρήσουν ότι κάποια προβλήματα που σχετίζονται με τη νόσο, μπορεί να είναι αποτέλεσμα ή να επιδεινώνονται από τη μειωμένη σωματική δραστηριότητα, συνήθως λόγω των συμπτωμάτων της συγκεκριμένης κατάστασης. Δημιουργήθηκε έτσι η σκέψη πως η αύξηση της δραστηριότητας θα μπορούσε να βελτιώσει κάποια συμπτώματα. Πράγματι, μελέτες επί αυτής της θεωρίας είχαν ως αποτέλεσμα τη σημαντική μείωση πολλών συμπτωμάτων της ΣκΠ, αλλά και θετική αλλαγή της διάθεσης, καθώς και αύξηση της κοινωνικής αλληλεπίδρασης.

Ιδιαιτέρως η γιόγκα, έχει τύχει έντονου ενδιαφέροντος ως προς την επίδρασή της σε άτομα με ΣκΠ. Έχουν εκπονηθεί μελέτες με στόχο τόσο τη συμβολή της στη βελτίωση των συμπτωμάτων της νόσου, όσο και την προσαρμογή της για να προσφέρει το μέγιστο όφελος.

Διαπιστώθηκε ότι η γιόγκα δεν επηρέασε τη γνωστική λειτουργία ή τη διάθεση, αλλά ελάττωσε την κόπωση που βιώνουν τα άτομα αυτά και αύξησε το επίπεδο της ενέργειάς τους. Αυτό αποτελεί σημαντικό εύρημα γιατί η κόπωση είναι ένα από τα πιο δύσκολα αντιμετωπίσιμα και καλά «κρυμμένα» συμπτώματα της νόσου. Προσωπικές εμπειρίες εκπαιδευομένων, με συχνή πρακτική γιόγκα, μιλάνε και για βελτίωση της διάθεσής τους σε μεγάλο βαθμό, αλλά και για βοήθεια στη διαχείριση του στρες και του πόνου μου, δύο παραμέτρων που επίσης σχετίζονται με τη διάθεση.

Η Loren Fishman, επίκουρη καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κολούμπια, υποστηρίζει ότι το σωστό είδος γιόγκα μπορεί να βοηθήσει τα άτομα με ΣκΠ, με πολλούς τρόπους. Η ίδια επισημαίνει κυρίως την αύξηση της αντοχής, τη μείωση της κατάθλιψης, αλλά και την αύξηση του επιπέδου ενέργειας.

Άλλωστε, είναι ευρέως αποδεκτό ότι η ήπια άσκηση, γενικά, βελτιώνει την υγεία και μειώνει την πιθανότητα καρδιοαγγειακών ασθενειών. Ασκήσεις που εκτελούνται υπό σωστή καθοδήγηση, ενδυναμώνουν, αυξάνουν την ευλυγισία και την αντοχή και δίνουν αίσθηση καλής φυσικής κατάστασης. Επιπλέον, η σωματική δραστηριότητα προκαλεί αύξηση της «καλής» χοληστερίνης (HDL) και προστατεύει ενάντια στην οστεοπόρωση.

Πέραν αυτών, η σωματική άσκηση μπορεί να βελτιώσει την αυτοεκτίμηση και να οδηγήσει σε μια αίσθηση ολοκλήρωσης και ικανοποίησης. Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για τα άτομα που αισθάνονται να χάνουν τον έλεγχο της ζωής τους, όπως αυτά που βιώνουν την ΣκΠ. Η δραστηριότητα των μεγάλων μυϊκών ομάδων βοηθά στην εξάλειψη της συσσωρευμένη απογοήτευσης, επιθετικότητας και θυμού. Αυτό είναι το αποτέλεσμα της απελευθέρωσης ενδορφινών, ενώσεις που αποτελούν φυσικό «τονωτικό» της διάθεσης και της ανακούφισης από τον σωματικό πόνο. Παράλληλα, η άσκηση μειώνει τα επίπεδα της κορτιζόλης στο αίμα, που είναι η ορμόνη του άγχους και της κατάθλιψης. Επιπλέον, για τη γιόγκα έχει αποδειχθεί ότι προωθεί τη δημιουργία φυσικών αντιφλεγμονωδών στο σώμα και επιβραδύνει την έκκριση οπιοειδών, ουσίες στις οποίες αποδίδονται αντικαταθλιπτικές ιδιότητες.

Τα άτομα που βιώνουν τη ΣκΠ έχουν κάθε λόγο να «διώξουν» το άγχος, καθώς συχνά περιγράφουν επιδείνωση της κατάστασής τους σε περιόδους συναισθηματικής πίεσης. Πράγματι, έχει αποδειχθεί ότι η ψυχολογική κατάσταση παίζει ρόλο κλειδί στις αυτό-άνοσες ασθένειες, μέσω της επίδρασής της στα επίπεδα της κορτιζόλης στο αίμα.

Η γιόγκα μπορεί να είναι ευεργετική σε άτομα με ΣκΠ, εφόσον βρουν τον κατάλληλο τύπο πρακτικής, την κατάλληλη τάξη και τον δάσκαλο που θα τους εμπνεύσει να δοκιμάσουν. Η πρακτική θα πρέπει να ικανοποιεί τις σωματικές τους ανάγκες, με σεβασμό στις δυνατότητες και στις δυσκολίες τους. Όλο και περισσότεροι ειδικοί στην αυτό-άνοση αυτή κατάσταση υπογραμμίζουν ότι η γιόγκα είναι μία καλή επιλογή σωματικής άσκησης, λόγω της έμφασης που δίνει στη χαλάρωση, στην αναπνοή, στις διατάσεις και στον έλεγχο της επίγνωσης.

Γιατί γιόγκα;

Είναι σίγουρο ότι η αρχαία πρακτική της γιόγκα μπορεί να διευκολύνει πολλά από τα σωματικά συμπτώματα της ΣκΠ και να ευεργετήσει συναισθηματικά, μέσω των αναπνευστικών και των διατατικών ασκήσεων και της χαλάρωσης. Στην πορεία του χρόνου έχουν δημιουργηθεί πολλά συστήματα ή μορφές γιόγκα, που όμως έχουν ομοιότητες μεταξύ τους. Εφόσον η πρακτική περιλαμβάνει άσκηση του σώματος, αφορά κάποιο πρόγραμμα χάθα γιόγκα, που είναι η βάση τους. Τα κοινά λοιπόν χαρακτηριστικά τους είναι:

  • Στάσεις και τεχνικές αναπνοής για την ηρεμία νου και την ένωσή του με το σώμα
  • Πρακτική εξατομικευμένη, μη-ανταγωνιστική και προσαρμόσιμη
  • Έμφαση στην ευθυγράμμιση, που βελτιώνει τη στάση του σώματος και την ισορροπία.
  • Στόχος η ενδυνάμωση και η διάταση των μυών
  • Απελευθέρωση έντασης και αίσθηση ενεργού σώματος
  • Εφαρμογή τεχνικών χαλάρωσης για μείωση του άγχους

Όλα τα παραπάνω αποτελούν και τους λόγους για τους οποίους κάποιος που βιώνει την ΣκΠ αξίζει «να δώσει στη γιόγκα μία ευκαιρία»! Άλλωστε, σε προσωπικές μαρτυρίες τους αυτά τα άτομα αναφέρουν ότι όταν ξυπνάνε το πρωί, αισθάνονται την ανάγκη τα τεντωθούν και να κάνουν ήπιες ασκήσεις που τους βοηθούν να «ενεργοποιήσουν» το σώμα τους για να ανταπεξέλθουν στις ανάγκες της ημέρας. Η πρακτική της γιόγκα με τις αναπνοές και τις διατάσεις, όχι μόνο καλύπτει αυτές τις σωματικές ανάγκες, αλλά έχει και νοητικά και συναισθηματικά πλεονεκτήματα. Συχνά δε γίνονται αναφορές στη θεραπευτική δύναμη της γιόγκα για άτομα με ΣκΠ.

Η για σχεδόν 40 χρόνια δασκάλα της γιόγκα Shoosh Lettick Crotzer, ειδικεύεται στην άσκηση ατόμων με ΣκΠ, αρθρίτιδα, καρκίνο και άλλες καταστάσεις που περιορίζουν την κίνηση. Λέει στους μαθητές της ότι η γιόγκα τους βοηθά να ζουν στο σώμα τους πιο άνετα. Πιστεύει ότι η γιόγκα μπορεί να μην θεραπεύει την ΣκΠ, αλλά συμβάλει στο να αισθάνονται οι πάσχοντες πολύ καλύτερα. Στις περιπτώσεις αυτές η διδασκαλία της επικεντρώνεται στο πώς οι εκπαιδευόμενοι μπορούν να εστιάζουν τον νου στον έλεγχο του σώματος, μέσω των στάσεων και των αναπνοών.

Ο δάσκαλος γιόγκα που αναλαμβάνει άτομα με ΣκΠ θα πρέπει να είναι εξειδικευμένος ώστε να κατανοεί τα στάδια της νόσου και να προσαρμόζει σε αυτά, τον ρυθμό και την ένταση της πρακτικής. Επιπλέον, οι αλληλουχίες στάσεων που επιλέγει θα πρέπει να στοχεύουν στην επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων, όπως η κόπωση, τα προβλήματα πέψης, κένωσης και ούρησης, η έλλειψη πνευματικής διαύγειας και η ισορροπία. Επίσης, το να ακολουθεί κάποιος ένα πρόγραμμα ομαδικής πρακτικής γιόγκα, μπορεί να αποτελέσει ένα εκπληκτικό σύστημα υποστήριξης. Αυτό λειτουργεί ιδιαιτέρως θετικά στη συναισθηματική υποστήριξη για το άγχος και την απογοήτευση που βιώνουν άτομα με χρόνια προβλήματα υγείας.

Τα πλεονεκτήματα της γιόγκα, που είναι σημαντικά για τα άτομα που βιώνουν τη ΣκΠ, θα μπορούσαν να ομαδοποιηθούν σε αυτά που βελτιώνουν τη φυσική, την ψυχική και στην πνευματική κατάσταση, ως εξής:

Φυσική κατάσταση:
– Βελτίωση μυϊκού τόνου
– Βελτίωση ισορροπίας
– Μείωση μυϊκών σπασμών
– Βελτίωση της πέψης, τακτική κένωση και αντιμετώπιση της δυσκοιλιότητας και της δυσκολίας ούρησης
– Διατήρηση της ισορροπίας του μεταβολισμού
– Τόνωση του σώματος, το οποίο γίνεται ευέλικτο και ισχυρό
– Βελτίωση της αναπνοής, της ενέργειας και της ζωτικότητας
– Προώθηση της καλής λειτουργίας του καρδιοαγγειακού συστήματος
– Ανακούφιση από τον πόνο

Ψυχικά οφέλη:
– Σταδιακή βελτίωση της επίγνωσης του σώματος και των συναισθημάτων που σχετίζονται με την αποδοχή της νόσου
– Χαλάρωση και διευκόλυνση στον χειρισμό του άγχους
– Ηρεμία του νου, ώστε να είναι δυνατή η εστίαση της ενέργειας
– Ενθάρρυνση θετικών σκέψεων και αυτο-αποδοχής

Πνευματικά οφέλη:
– Συμπόνια και κατανόηση για τον κόσμο γύρω μας και τις ανάγκες των άλλων
– Διαχείριση ασθένειας με αυτογνωσία, αυτο-συμπόνια και μη-προσκόλληση

Ποιό είδος πρακτικής γιόγκα να επιλέξω;

Υπάρχουν είδη γιόγκα που δίνουν έμφαση στις λεπτομέρειες της ευθυγράμμισης με παραμονή στις στάσεις/θέσεις (asanas), όπως η Iyengar yoga και άλλα με εναλλαγή στάσεων σε συγκεκριμένη ροή, όπως στην ashtanga flow yoga. Επίσης, υπάρχουν πρακτικές αερόβιες ή με έμφαση στον διαλογισμό. Ο εκπαιδευόμενος, πριν τη γνωριμία του με τη γιόγκα, θα πρέπει να ενημερωθεί από εξειδικευμένο δάσκαλο, στον οποίο θα εκθέσει την κατάστασή του και θα θέσει τους προβληματισμούς του. Σημαντικό είναι να συμβουλευτεί, αρχικά, τον γιατρό του και να τον κρατά ενήμερο για τις επιλογές του.

Γενικά, τα άτομα με ΣκΠ μπορούν να παρακολουθούν τακτικά μαθήματα γιόγκα, αρκεί να βρουν τον δάσκαλο που θα προσαρμόζει την πρακτική στις «εποχικές» σωματικές του ιδιαιτερότητες. Άλλωστε, οι περισσότερες από τις στάσεις (asana) της γιόγκα μπορούν να πραγματοποιηθούν και σε καθιστή θέση. Προτείνονται κυρίως οι παραδοσιακές πρακτικές γιόγκα με τα διαλογιστικά τους στοιχεία και τις ασκήσεις αναπνοής (pranayama), παρά κάποια σύγχρονα, έντονα αερόβια στυλ γιόγκα και σίγουρα όχι η γιόγκα υπό υψηλή θερμοκρασία, γνωστή ως «hot yoga». Είναι αποδεδειγμένο ότι υψηλή θερμοκρασία μπορεί να είναι επικίνδυνη για τα άτομα με ΣκΠ. Γενικά, τα συμπτώματα της νόσου επιδεινώνονται κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, οπότε και η πρακτική θα πρέπει να προσαρμόζεται ανάλογα, σε ηπιότερη μορφή. Για να αποφευχθεί η θέρμανση του σώματος πρέπει να υπάρχει έλεγχος της αναπνοής και να εκτελούνται στάσεις αποκατάστασης. Με τις δύο αυτές τεχνικές το σώμα δροσίζεται και ηρεμεί το νευρικό σύστημα.

Ένα πλεονέκτημα της γιόγκα, ιδανικό για τα άτομα με κινητική δυσκολία είναι ότι τα μαθήματά της δεν είναι ανταγωνιστικά. Ο ασκούμενος κάνει ό,τι μπορεί με άνεση και αίσθημα ευεξίας και ικανοποίησης και, κυρίως, με ήρεμο νου. Η ΣκΠ προκαλεί αιμωδίες στα άκρα, μυϊκούς σπασμούς και απώλεια συντονισμού του σώματος. Η πρακτική της γιόγκα που δίνει έμφαση στις διατάσεις και την αναπνοή, βοηθά στην επιμήκυνση των μυών, απελευθερώνει από την ένταση και βελτιώνει την κυκλοφορία. Επιπλέον, η γιόγκα διδάσκει και ισχυροποιεί την επίγνωση στο σώμα, κάνοντας διάκριση μεταξύ του μυϊκού και του νευρικού συστήματος, με πιθανό αποτέλεσμα τη ρευστότητα στην κίνηση και την ανακούφιση από την ένταση των μυών. Καθώς το επίπεδο της συνειδητότητας αυξάνει, βελτιώνεται η ικανότητα διάκρισης του ποιά συμπτώματα προέρχονται από την ΣκΠ. Βοηθά επίσης στην αναγνώριση των εξωτερικών στρεσογόνων παραγόντων που μπορούν να επιδεινώσουν τα συμπτώματά της νόσου, ώστε να αποφεύγονται.

Αξίζει εδώ να γίνει αναφορά στον Eric Small, έναν από τους παλαιότερους εκπαιδευτές Iyengar γιόγκα, στον οποίο διαγνώστηκε ΣκΠ στην ηλικία των 22 ετών. Ο ίδιος μαθήτευσε στον εμπνευστή της πειθαρχίας BKS Iyengar, στην Ινδία. Σήμερα είναι επικεφαλής της Εθνικής Εταιρείας ΣκΠ της Νότια Καλιφόρνια στο πρόγραμμα προσαρμογής της Iyengar γιόγκα και συν-συγγραφέας του βιβλίου «Γιόγκα και Πολλαπλή Σκλήρυνση: ένα ταξίδι στην υγεία και τη θεραπεία».

Ο Ε. Small είχε τακτικές πτώσεις και ένιωθε σημαντική κόπωση πριν την εισαγωγή της γιόγκα στην καθημερινότητά του. Τον βοήθησε σημαντικά στην αποκατάσταση της ισορροπίας και στην αύξηση του εύρους της κίνησης. Είναι άλλωστε αποδεδειγμένο ότι οι στάσεις στις οποίες εισάγεται το σώμα κατά την πρακτική της γιόγκα αυξάνουν το εύρος της κίνησης των αρθρώσεων και βελτιώνουν τον μυϊκό τόνο στις περισσότερες μυϊκές ομάδες του σώματος. Επίσης, εφαρμόζοντας τις αρχές ευθυγράμμισης, που αποτελεί σημαντικό τμήμα της διδασκαλίας, βελτιώνεται η στάση του σώματος και η ισορροπία. Ο ίδιος δηλώνει ότι, ως μαθητής, βοηθήθηκε θετικά στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τη ζωή και αυτό προσπαθεί να μεταδώσει στους μαθητές του. Τους προτρέπει να βλέπουν τη θετική πλευρά της ζωής, αντί να αισθάνονται και να συμπεριφέρονται ως θύματα της ΣκΠ.

Η Janet Walker διαγνώστηκε με ΣκΠ το 2009 και άρχισε πρακτική γιόγκα έναν περίπου χρόνο αργότερα, μετά από σύσταση του νευρολόγου της. Είναι σίγουρη ότι η γιόγκα τη βοήθησε στον έλεγχο της ουροδόχου κύστης και στη δυσκαμψία που αντιμετώπιζε λόγω της νόσου. «Η σπαστικότητα εξακολουθεί να υπάρχει» λέει, «η γιόγκα δεν την εξαφανίζει, αλλά την κάνει πιο ανεκτή». Παρακολουθεί ωριαία μαθήματα γιόγκα, που τελειώνουν με χαλάρωση και της δίνουν αίσθηση καλής φυσικής κατάστασης. Παραδέχεται ωστόσο ότι μερικές ημέρες, όταν της είναι απαραίτητη η χρήση μπαστουνιού, δεν αισθάνεται την επιθυμία να πάει στο μάθημα γιόγκα ούτε πουθενά άλλου. Τότε είναι που, με μόνη εξαίρεση τις πολύ ζεστές ημέρες ή όταν είναι πολύ κουρασμένη, «ξεπερνά τον εαυτό της» και ακολουθεί την πρακτική της, γιατί γνωρίζει πλέον ότι μετά θα αισθάνεται πολύ καλύτερα.

Γιόγκα με τον δικό σου τρόπο και με ήπια προσέγγιση

Η γιόγκα βοηθά στην αποδοχή, την αγάπη και την ενασχόληση με το σώμα, στα πλαίσια των δυνατοτήτων του ασκούμενου, την κάθε στιγμή της ζωής του, άσχετα με το αν είναι πάσχων ή όχι. Η πρακτική μπορεί να είναι προσαρμοσμένη σε άτομα πλήρως κινητικά έως και καθηλωμένα σε αναπηρικό καροτσάκι ή ακόμα και σε κατάκλιση. Ακόμα και οι πιο απλές στάσεις προκαλούν αύξηση της ενέργειας, βελτίωση της κινητικότητας, του εύρους της κίνησης και της ισορροπίας, θετική σκέψη, αποτελεσματική διαχείριση του άγχους και ενίσχυση της συγκέντρωσης.

Αυτοί είναι και οι στόχοι ενός ατόμου που αντιμετωπίζει την ΣκΠ, καθώς συνδέονται με τα προβλήματα που αντιμετωπίζει. Η πρακτική του μπορεί να γίνει σε κάποιο στούντιο με εξειδικευμένο εκπαιδευτή γιόγκα, αλλά και στο σπίτι, ακολουθώντας ένα πρόγραμμα από το διαδίκτυο ή κάποιο DVD, προκειμένου να αυξηθεί η συχνότητα της άσκησης. Στη δεύτερη περίπτωση θα πρέπει ο ασκούμενος να έχει αποκτήσει εξοικείωση, ενώ η παρέα μπορεί να βοηθήσει, να επιτείνει την προσήλωση στην πρακτική και να την κάνει πιο ευχάριστη. Θα πρέπει πάντως να επισημανθεί ότι άτομα με ΣκΠ που ακολουθούν ομαδική πρακτική, σε κάποιο στούντιο γιόγκα, δηλώνουν ότι η ενέργεια μίας τέτοιας κοινότητας είναι αρκετή για να τους κάνει να νιώσουν πιο επικεντρωμένοι και γεμάτοι. Εφόσον όμως κάποιος επιλέξει έναν χώρο εκτός σπιτιού, καλό θα είναι η απόσταση να μην αποτελεί περιοριστικό παράγοντα.

Σε κάθε περίπτωση, η προσέγγιση (διατατικών ασκήσεων και στάσεων), θα πρέπει να είναι σταδιακή και να προσαρμόζεται, εάν χρειάζεται, ώστε να καλύπτει τις εξειδικευμένες ανάγκες του ατόμου, χωρίς να το επιβαρύνει. Στόχοι του ασκούμενου πρέπει να είναι η τακτική πρακτική (τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα) και η επιμονή.

Είναι πολύ σημαντικό, για ένα άτομο που το σώμα του έχει ιδιαίτερες απαιτήσεις και δυνατότητες, να ακολουθεί πρακτική γιόγκα προσαρμοσμένη στις ανάγκες του και στο στάδιο της νόσου. Ανεξάρτητα από την άποψη του εκπαιδευτή, ο κάθε ασκούμενος είναι μοναδικός και πρέπει να αναλαμβάνει την ευθύνη του σώματός του. Είναι απαραίτητο να εκφράζει της ανάγκες του, να ξεκουράζεται όποτε το χρειάζεται και να σέβεται τον ρυθμός που του υποδεικνύει το σώμα του την κάθε στιγμή. Στις περιόδους ύφεσης της ΣκΠ και εφόσον η ισορροπία του ατόμου είναι καλή, μπορεί συνήθως να ενταχθεί σε μία τάξη. Κατά τις περιόδους υποτροπής, μπορεί να εκτελέσει τροποποιημένες εκδοχές των στάσεων, με τη βοήθεια του δασκάλου, στηριζόμενος σε καρέκλα ή στον τοίχο ή ακόμα και ξαπλώνοντας στο πάτωμα και, φυσικά, χρησιμοποιώντας οποιαδήποτε βοηθήματα της γιόγκα τον διευκολύνουν, όπως τουβλάκια, κουβέρτα, μαξιλάρια, ιμάντες.

Και να (!), ενδεικτικά, κάποιες βασικές στάσεις γιόγκα όλων των επιπέδων, όπως εκτελούνται από άτομα πλήρως κινητικά, με προβλήματα ισορροπίας (με τη βοήθεια καρέκλας ή του τοίχου) ή και καθηλωμένα σε αναπηρικό αμαξίδιο:

Γιατί για όλα υπάρχει τρόπος και λύση!

Υπογράφει η Θεοδώρα Πρίτσα.

 

Βιβλιογραφία:
Brown Ch. 2008. Η βίβλος της γιόγκα (2η έκδοση). Ισόρροπον, Αθήνα, 400σελ.
Fishman L.M. and Small E.L. 2007. Yoga and multiple sclerosis – A journay to health and healing. Demos Medical Publishing, New York, 272pgs.
Fraser T. 2003. The easy yoga work book. Duncan Baird Publishers, London, 144pgs.
Karpel Oren G. 2013. Anatomy of Fitness – Yoga. Hinkler Books Pty Ltd, Australia, 192pgs.
Rentz K. 2005. Yoganap – restorative poses for deep relaxation. Da Capo Press, Capbridge, 177pgs.
Zeer D. 2000. Γιόγκα στο γραφείο – απλές ασκήσεις για πολυάσχολους ανθρώπους. Αιώρα, Αθήνα, 95σελ.
Σουάμι Σατυανάντα Σαρασουάτι. 2009. Γιογκική εκπαίδευση για παιδιά – Μέρος Πρώτο. Garuda Hellas, Θεσσαλονίκη, 351σελ.
Φιλίνης Μ. 2009. Οι διδακτικές τεχνικές της Hatha – yoga. Αθλότυπο, Αθήνα, 320σελ.
www.everydayhealth.com/multiple-sclerosis/how-yoga-helps-multiple-sclerosis.aspx
www.msmeans.wordpress.com/ms-yoga/
www.nationalmssociety.org/Living-Well-With-MS/Health-Wellness/Exercise/Yoga
www.sharecare.com/health/multiple-sclerosis-ms
www.yogajournal.com/slideshow/5-yoga-poses-for-people-with-multiple-sclerosis/