Ο θάνατος σε διαφορετικές κουλτούρες και τα 5 Kleshas

Το μόνο πράγμα που μπορεί να θεωρηθεί σίγουρο γεγονός κατά την γέννηση ενός ανθρώπου, είναι ότι αργά ή γρήγορα θα επέλθει και ο θάνατός του. Παρά ταύτα, ο τρόπος αλλά και η αντίδραση όσων μένουν πίσω φαίνεται να διαφέρει κατά πολύ ως προς την αντιμετώπιση. Τόσο στα τελετουργικά, όσο και στην επεξεργασία της απώλειας, παρατηρείται διαφορετική προσέγγιση, βασιζόμενη στο πολιτισμικό πλαίσιο και στις αξίες του ατόμου σε συνδυασμό με την κοινωνία που διαμένει. Φέρνοντας ως παράδειγμα τους πενθούντες στο Μπαλί της Ινδονησίας, ο θρήνος εκδηλώνεται με μειωμένη ένταση και ακόμη με γέλιο μπροστά σε άλλους, καθώς θεωρούν ότι παραμένοντας ήρεμοι, οι θεοί θα ακούσουν τις προσευχές τους, ενώ ενισχύεται η αποκοπή από όποιον δεσμό τους έδενε με τον θανόντα. Αντιθέτως, στις αφρο-αμερικάνικες κηδείες οι πενθούντες ενθαρρύνονται να εκφράσουν την οδύνη τους, σε μια προσπάθεια να επιτραπεί και να ενισχυθεί η εκδήλωση των συναισθημάτων τους. Συγκρίνοντας ακόμη δύο διαφορετικές πολιτισµικές οµάδες, τους Hopi από την Αριζόνα και τους Ιάπωνες παρατηρούνται εξίσου σημαντικές διαφορές. Στην φυλή των Hopi κατόπιν της συνοπτικής ταφής, οι ζωντανοί προσπαθούν να ξεχάσουν το νεκρό και να συνεχίσουν τη ζωή τους όσο πιο γρήγορα γίνεται, ενώ παράλληλα πραγματοποιούνται πολλές τελετουργίες για να σπάσει ο δεσµός ανάµεσα στους θνητούς και τα πνεύματα καθότι πιστεύουν ότι η επαφή με τον θάνατο επιφέρει «μολύνση». Εντελώς διαφορετικό είναι το νόηµα που αποδίδεται στην απώλεια και στην προσπάθεια προσαρμογής στους Ιάπωνες. Οι προαναφερόμενοι, θεωρούν ότι οι νεκροί γίνονται πρόγονοι με οποίους μπορούν να διατηρούν επαφή και παραμένουν προσβάσιμοι. Ακόμη όσοι μένουν πίσω, συνηθίζεται να τους προσφέρουν φαγητό ακόμη και τσιγάρα.

Αξίζει να τονιστεί ότι αυτό που θεωρείται φυσιολογικό για έναν πολιτισμό, δεν θεωρείται απαραίτητα φυσιολογικό και για έναν άλλο. Η μη ένδειξη θρήνου για τον δυτικό πολιτισμό μπορεί να παραπέμπει σε παθολογικά στοιχεία ενώ σε άλλους να αποτελεί κανονικότητα. Παραδείγματος χάριν, στη φυλή Yoruba της Νιγηρίας, ρίχνουν τα νεκρά µωρά τους µέσα στους θάµνους, ωστόσο πίσω από αυτή την άκαρδη για κάποιους πολιτισμούς στάση, υπάρχει η πεποίθηση ότι η ταφή ενός νεκρού παιδιού θεωρείται προσβλητική για την ιερή μητέρα γη, που φέρει τη γονιµότητα και για αυτό κρατούν µακριά το θάνατο. Επιπλέον, σε χώρες όπου το ποσοστό θνησιµότητας είναι υψηλό, ο θάνατος του παιδιού συνήθως θεωρείται αναπόφευκτος και ο θρήνος δε διαρκεί πάνω από µερικές µέρες. Στις δυτικές κοινωνίες από την άλλη πλευρά, ο θάνατος ενός παιδιού θεωρείται αφύσικος και οδηγεί σε πολύπλοκες, έντονες και χρόνιες συνέπειες.

Συμπερασματικά, ανεξάρτητα από την επιμέρους τελετουργία, όλες οι κηδείες εξυπηρετούν στην ίδια λειτουργία: Χρησιμεύουν ως ένας τρόπος για να οριοθετηθεί το τέλος της ζωής εκείνου που πέθανε και παρέχουν ένα επίσημο πλαίσιο για τα συναισθήματα των επιζώντων, έναν τόπο, όπου μπορούν να συγκεντρωθούν, να μοιραστούν την οδύνη και να παρηγορήσουν ο ένας τον άλλον.

Άρρηκτα συνδεδεμένα με τον μεγαλύτερο φόβο του ανθρώπου, είναι τα 5 Kleshas. Ξεκινώντας από τη ρίζα, την Άγνοια (Avidya), παρατηρείται ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ των πολιτισμών της Δύσης και της Ανατολής. Η επικράτηση της λανθασμένης αντίληψης ότι το πραγματικό είναι αιώνιο, οδηγεί στην άγνοια του τι πραγματικά είμαστε. Στην Δύση συμβαίνει το εξής παράδοξο, από την μία πλευρά υπάρχει η αίσθηση ότι υπάρχει απεριόριστος χρόνος (γεγονός που μας απομακρύνει από το ταξίδι της αυτοπραγμάτωσης) και από την άλλη πλευρά στο άκουσμα του θανάτου κυριαρχεί ο φόβος και η άρνηση παραδοχής του. Σε αντιδιαστολή στην Ινδία, ο θάνατος δεν αντιμετωπίζεται ως το τέλος, αλλά ως μέρος ενός συνεχιζόμενου κύκλου. Επειδή πιστεύουν στην μετενσάρκωση, θεωρούν ότι ο θάνατος ακολουθείται από αναγέννηση σε μία καινούρια ζωή. Ο θάνατος επομένως αντιμετωπίζεται ως συνοδευτικό της ζωής.

Συνεχίζοντας, μία ακόμη πηγή που μας προξενεί πόνο είναι το Εγώ (Ashmita) που παραμένει ανικανοποίητο και δεν αντιλαμβάνεται την ύπαρξη του Purusha μέσα μας. Μη αγαπώντας της αλλαγές, το Εγώ μας συχνά πλήττεται και αυτό συμβαίνει σε μεγάλο βαθμό κατά την διεργασία του πένθους. Το πνεύμα που εμπεριέχει τα πάντα και προέρχεται από την πηγή των πάντων και η συνειδητοποίηση ότι είμαστε αυτό, μπορεί να γίνει σημαντικός αρωγός στο να αναγνωρίσουμε τον εαυτό μας ως πλήρη και ολοκληρωμένο, παρ’ όλες τις δυσκολίες που προκύπτουν.

Η Προσκόλληση (Raga), μαζί με την Abhinivesha όπως θα δούμε παρακάτω αποτελούν τις σημαντικότερες προκλήσεις κατά τη διάρκεια του πένθους. Καθότι η Raga δημιουργείται από ευχάριστες αναμνήσεις και εμπειρίες, όταν ένα άτομο φύγει από τη ζωή, δημιουργεί τέτοιο κενό που αναμφίβολα αναμοχλεύει πόνο για όσους μένουν πίσω. Κατά τη διάρκεια της ζωής ο άνθρωπος, στην προσπάθεια του να αισθανθεί ασφαλής και ικανοποιημένος προσκολλάται· παρ’ όλα αυτά παραμένει αβέβαιο, εάν όλα αυτά θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Στο σημείο αυτό η yoga έρχεται ώστε να υπενθυμίσει ότι όλα έχουν ένα τέλος, κάνουν τον κύκλο τους και επιστρέφουν στο αιώνιο. Αυτή η απάντηση, μπορεί επίσης να δοθεί στο συνεχές ερώτημα που θέτει ο νους του ανθρώπου σε σχέση με τον θάνατο «Γιατί;».

Στην άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος η Απώθηση για τον Πόνο (Dvesha), που και στην σκέψη ακόμα έχει την ικανότητα να κάνει έναν άνθρωπο να υποφέρει.

Τελειώνοντας, η προσκόλληση στη ζωή (Abhinivesha), το βαθύτερο όλων των kleshas, συνοδεύεται από την διαπίστωση της ύπαρξης του θανάτου και ωθεί το άτομο να έρθει αντιμέτωπο με μια οδυνηρή αλήθεια· ο πόνος υπάρχει και το χρονικό περιθώριο της ζωής έχει ημερομηνία λήξης. Μια τέτοια συνειδητοποίηση, αναμφισβήτητα τηρεί όλες τις προϋποθέσεις ώστε να οδηγήσει σε αλλαγή. Η έννοια της αλλαγής μπορεί να έχει είτε θετικό είτε αρνητικό πρόσημο, σε κάθε περίπτωση όμως, εμπεριέχει τον σπόρο της μεταμόρφωσης.

 Η yoga ως πρακτική μεταμόρφωσης και ανασυγκρότησης του ατόμου

Η yoga μπορεί να αποτελέσει ένα μονοπάτι βαθιάς εσωτερικής θεραπείας μέσω των «εργαλείων» που διαθέτει. Παρακάτω, θα αναφερθούν μερικά μόνο από αυτά, τα οποία μπορούν να δράσουν αποτελεσματικά και μεθοδικά.

Ξεκινώντας από τον πιο διαδεδομένο τρόπο πρακτικής της yoga στη Δύση, την asana, το άτομο δύναται να αποκτήσει μια σχέση αποδοχής και ειλικρίνειας σε πρώτο επίπεδο με τον ίδιο του τον εαυτό απέναντι σε αυτό που του συμβαίνει. Κατά τη διάρκεια του πένθους πολύ συχνά αναδύεται το κομμάτι της άρνησης από την πλευρά του πενθούντα γεγονός που καθηλώνει, τον άνθρωπο στο παρελθόν. Μέσω των σωματικών στάσεων, η εσωτερική ευθυγράμμιση σε σχέση με τη ροή της ζωής, επαναπροσδιορίζεται και το σώμα όντας το πραγματικό εργαλείο αφυπνίζει το εσωτερικό δυναμικό του μαθητή. Επιπλέον, καλλιεργώντας την παρατήρηση σε σχέση με τη διαχείριση των σκέψεων του νου και ενισχύοντας την κίνηση του σώματος, το άτομο αποκτά επίγνωση της σύνδεσης των δύο προαναφερθέντων (σώμα-νους).

Συνεχίζοντας, η pranayama μπορεί να αποτελέσει ένα από τα σπουδαιότερα ίσως εργαλεία. Μέσω των τεχνικών ελέγχου της πράνα, το άτομο έχει τη δυνατότητα να ελέγξει και να μειώσει το άγχος του, να εξισορροπήσει την λειτουργία των δύο ημισφαιρίων του εγκεφάλου, να οξυγονωθεί καλύτερα και να αυξήσει την ενεργιακή του χωρητικότητα. Καθώς η διαδικασία της αναπνοής πραγματοποιείται αυτομάτως και ασυνείδητα, η συνειδητή πρακτική της μπορεί να φανεί βοηθητική, ως γέφυρα μεταξύ του ασυνείδητου και συνειδητού κενού. Έτσι, η πλήρης αναπνοή και η Nadi Shodhana μπορούν να αποτελέσουν σημαντικό οδηγό για σύνδεση μας, τόσο με το παρόν, όσο και με τον εαυτό μας. Αναλυτικότερα, μέσω της πλήρους γιόγκικης αναπνοής, μπορεί να ξεκινήσει η προετοιμασία για την θεραπευτική διαδικασία του πένθους μέσω της Yoga. Η επαναφορά της επίγνωσης, η σύνδεση με τις αισθήσεις και ο έλεγχος της πράνα, αυξάνουν την ποσότητα οξυγόνου στο μέγιστο σε κάθε εισπνοή/εκπνοή, παρέχοντας την ψυχολογική αίσθηση του ελέγχου της ζωής (που στη συγκεκριμένη φάση χρειάζεται). Σε συμβολικό επίπεδο, η πλήρης αναπνοή μπορεί να γίνει αρωγός στην πλήρη αποδοχή της διαδικασίας του πένθους, ενώ σε ψυχοσωματικό επίπεδο με τη συμμετοχή του κοιλιακού μύ και του θώρακα, μπορούν να αναδυθούν συναισθήματα που εμπειριώνονται από την καρδιά όπως θυμός, φόβος ή και ενοχή, που συνήθως συναντούν αντίσταση από το μυαλό. Ωσαύτως, η Nadi Shodhana, ως pranayama εξισορρόπησης, επαναφέρει σε ισορροπία το συμπαθητικό και το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, ηρεμώντας το άτομο που βρίσκεται σε ένταση ή τονώνοντάς το αν βρίσκεται σε ματαίωση και θλίψη. Ακόμη, παρακολουθώντας με επίγνωση την εναλλαγή των ρουθουνιών, σε συμβολικό επίπεδο μπορεί να βοηθήσει το μυαλό να ενσωματωθεί στη νέα κατάσταση, ως μέρος της συνεχώς μεταβαλλόμενης ζωής.

Ένας άλλος εξαιρετικά χρήσιμος τρόπος διαχείρισης της κατάστασης του πένθους είναι ο διαλογισμός. Ειδικότερα, τι πρώτες μέρες της απώλειας που ο νους σκέφτεται πολύ, η συγκέντρωση και η εστίαση σε ένα μόνο πράγμα, μπορούν να φανούν ιδιαίτερα χρήσιμες. Οι τεχνικές Mindfulness αλλά και ο διαλογισμός εστιασμένος στην αναπνοή ή το σκανάρισμα του σώματος, έχουν αποδειχτεί ως ισχυρός σύμμαχος. Πόσο εύκολο είναι όμως έχοντας τις μνήμες, τις σκέψεις και τα συναισθήματα σε ένταση; Ένα από τα σπουδαιότερα οφέλη του διαλογισμού, είναι ότι κατά τη διάρκειά του, δίνουμε χώρο στον εαυτό μας. Χώρο να είναι εκεί. Να βιώσει, να αποδεχτεί, να θεραπευτεί και να μάθει να διαχειρίζεται την νέα καθημερινότητα. Δημιουργώντας ένα ασφαλές και υγιές περιβάλλον, που επιτρέπει τα συναισθήματα να αναδυθούν, σταδιακά επέρχεται η θεραπεία.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, η εστίαση σε ένα μόνο ερέθισμα μπορεί να φανεί πολύ αποδοτική. Η τεχνική καθαρισμού (shatkarma) του tratak, πέραν από εξαιρετικός τρόπος συγκέντρωσης, έχει την δυνατότητα, να φέρει σε ισορροπία τον ενδοκρινή αδένα της επίφυσης, βελτιώνοντας πολλές λειτουργίες που κατά τη περίοδο αγχογόνων γεγονότων όπως η απώλεια, διαταράσσονται. Μία από αυτές είναι και ο ύπνος, που αποτελεί ίσως από τα πιο συχνά φαινόμενα, εμφανιζόμενη είτε ως αϋπνία είτε ως υπερυπνηλία. Μέσω του οπτικού νεύρου που διεγείρει την επίφυση, η δεύτερη τείνει να ρυθμίσει εκκρινόμενες ορμόνες όπως η μελατονίνη και να σταθεροποιήσει τον κύκλο ύπνου. Ακόμα, βοηθά στη ρύθμιση του στρες επηρεάζοντας την αντίδραση “μάχη ή φυγή”, και ρυθμίζει τo ανοσοποιητικό σύστημα. Τέλος στο πνευματικό κομμάτι, το tratak συνδέεται με το ajna chakra αφυπνίζοντας το διαισθητικό κομμάτι και ενισχύοντας το κομμάτι της γνώσης. Με αυτόν το τρόπο το άτομο μπορεί σταδιακά, να αποσυνδεθεί με την προσκόλληση στην απώλεια του σώματος του θανόντος, και με τη δική του εμπειρία μέσω της συνεχούς πρακτικής να εμπειριώσει με διαφορετική οπτική το πένθος.

Τελειώνοντας, τα παραπάνω αποτελούν μερικά μόνο από τα αμέτρητα εργαλεία που μας δίνει η επιστήμη της yoga. Η δύναμη της sangha, του μοιράσματος, του satsang, οι απαγγελίες mantra, τα κίρτανς, ο ηχοδιαλογισμός, η συγκέντρωση μέσω της τέχνης (π.χ. mandala), αποτελούν επίσης σημαντικά κλειδιά, που μπορεί να ταιριάξουν σε μία τέτοια δύσκολη περίοδο για τον άνθρωπο. Και με έναν μαγικό τρόπο οι διδασκαλίες της yoga ηρεμούν, απαλύνουν τον πόνο, ξεκλειδώνουν, ισορροπούν, ενδυναμώνουν και τέλος αναγεννούν.

«Όλες οι αλλαγές εμπεριέχουν την απώλεια, όπως και όλες οι απώλειες απαιτούν την αλλαγή»

“Neimeyer Robert (2006)”

  

Υπογράφει η Εύη Μακρή.

 

Βιβλιογραφία

 Ελληνική

  • Brown, C. (2008), Η βίβλος της Γιόγκα. Αθήνα: Ισορροπον (Δεύτερη έκδοση)
  • Feldman, S. R. (2011), Εξελικτική Ψυχολογία : Δια βίου ανάπτυξη. Αθήνα: Gutenberg.
  • Έλενα Μουρατίδου κ.α (2018) Anahata Yoga: 200-hour Teacher Training Manual.
  • Κανάκη, Α. (2012), Yoga: Ελιξίριο ζωής, Χάθα γιόγκα: η γιόγκα των δυτικών, Τι είναι γιόγκα; Ασκήσεις γιόγκα- Διαλογισμός. Αθήνα: Δρόμων
  • Σοπενχάουερ, Α. (2011), Περί Θανάτου. Αθήνα: Γνώση.
  • Neimeyer, R. (2006), Ν’ αγαπάς και να χάνεις: Αντιμετωπίζοντας την απώλεια, Εκδόσεις Κριτική.
  • Watson, L. (1978), Πέρα από τον κόσμο μας: Το μυστήριο του θανάτου. Αθήνα: Δύρος

Ξενόγλωσση

  • Reinhardt, K. (2018), Yin Yoga: Stretch the mindful way. London: DK.
  • Sausys, A. (2014), Yoga for grief relief: simple practices for transforming your mind & body. CA: New Harbinger

Πηγές από το διαδίκτυο