Νευρωνική πλαστικότητα, εδραιωμένα πρότυπα συμπεριφοράς και γιόγκα

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαφέρει από των υπόλοιπων θηλαστικών λόγω του μεγέθους του μετωπιαίου του λοβού. Οι γνωστικές, ψυχοκινητικές, συναισθηματικές, οι ανώτερες νοητικές και πνευματικές λειτουργίες καθώς και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της συμπεριφοράς και της προσωπικότητας του ανθρώπου εδράζονται εκεί. Το υπόστρωμα αυτών των νοητικών λειτουργιών αποτελούν ένα εκτεταμένο και με πολλαπλές διασυνδέσεις νευρωνικό δίκτυο.

Ο μετωπιαίος λοβός μας βοηθάει να διαχειριζόμαστε τα συναισθήματα μας και να ανταποκρινόμαστε με ευελιξία, ενσυναίσθηση και διορατικότητα σε διάφορα ερεθίσματα. Όταν όμως η σύγχυση, το άγχος και ο πανικός κυριαρχούν λειτουργούμε με το “πρωτόγονο” κομμάτι του εγκεφάλου μας που αποτελείται κυρίως από την αμυγδαλή και αναλαμβάνει τις ενστικτώδεις λειτουργίες του. Σχετίζεται με τα συναισθήματα (και ειδικά με τον φόβο), τις αντιδράσεις σε αυτά και την απελευθέρωση χημικών ουσιών όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη. Ορμόνες που επηρεάζουν την ικανότητα για συγκέντρωση, διαύγεια και έλεγχο των συναισθημάτων και αντιδράσεων.

Η συμπεριφορά μας εξαρτάται άμεσα από την λειτουργία αυτών των δύο αλληλοεξαρτόμενων τμημάτων του εγκεφάλου, τον μετωπιαίο λοβό και την αμυγδαλή, όπου η δράση του ενός μειώνει την ένταση της λειτουργίας του άλλου. Έτσι, η καταστολή των σημάτων στον μετωπιαίο λοβό προκαλεί έξαρση της λειτουργίας της αμυγδαλής η οποία οδηγεί σε καταστάσεις άγχους, φόβου και πανικού. Τεχνικές όπως ο διαλογισμός, η συνειδητή συγκέντρωση της προσοχής μας στο παρόν μας βοηθούν να μειώσουμε τη ένταση της λειτουργίας της αμυγδαλής. Είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι η εντατική άσκηση στον διαλογισμό μειώνει το μέγεθος της αμυγδαλής. Σε έρευνα του πανεπιστημίου Harvard με έδρα το γενικό νοσοκομείο της Μασαχουσέτης αποδείχθηκε ότι η άσκηση του διαλογισμού για 27 λεπτά την ημέρα για 8 εβδομάδες είναι αρκετή για να προκαλέσει μια σημαντική αύξηση στην πυκνότητα της φαιάς ουσίας στον ιππόκαμπο, το τμήμα του εγκεφάλου που σχετίζεται με την αυτογνωσία, τη συμπόνια, και την ενδοσκόπηση και να μειωθεί η φαιά ουσία στη αμυγδαλή.

Νευρωνική πλαστικότητα ονομάζεται η ικανότητα των νευρώνων και των νευρωνικών δικτύων του εγκέφαλου να αλλάζουν τις συνδέσεις και τη συμπεριφορά τους ως απάντηση σε νέες πληροφορίες και ερεθίσματα.

Οι επιστήμονες, μέχρι και τις τελευταίες δεκαετίες, υποστήριζαν ότι ο εγκέφαλος σταματάει να αναπτύσσεται μετά τα πρώτα χρόνια ζωής του ανθρώπου. Θεωρούσαν ότι οι συνδέσεις μεταξύ των νευρικών κυττάρων σχηματίζονται κατά τη διάρκεια της πρώιμης «κρίσιμης περιόδου» (τα τρία πρώτα χρόνια της ζωής του ανθρώπου), και στη συνέχεια σταθεροποιούνται κατά την παιδική ηλικία. Κατά συνέπεια ήρθαν στο συμπέρασμα ότι μόνο οι εγκέφαλοι των παιδιών έχουν την ικανότητα πλαστικότητας και ότι μόνο σε πολύ νεαρή ηλικία μπορούν να σχηματιστούν νέες συνδέσεις.

Η έννοια της νευρωνικής πλαστικότητας ήρθε να αντικαταστήσει την παραπάνω πεποίθηση που βλέπει τον εγκέφαλο των ενηλίκων σαν ένα σχεδόν στατικό όργανο που έχει αναπτυχθεί στην παιδική ηλικία, και στο οποίο έχουν παγιωθεί τα διάφορα μοντέλα συμπεριφοράς και αντίληψης. Αν και είναι γεγονός ότι ο εγκέφαλός είναι πολύ πιο πλαστικός κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής του ανθρώπου, και των λοιπών θηλαστικών, και ότι αυτή η ικανότητα μειώνεται με την ηλικία, η πλαστικότητα συμβαίνει καθ’όλη τη διάρκεια της ενήλικης ζωής.

Ο εγκέφαλός μας συνεχώς αναμορφώνεται ως αποτέλεσμα διαδράσεων με το σώμα μας και με το περιβάλλον αλλά και ανάμεσα στα πολλά επίπεδα οργάνωσής του – από το μοριακό σε εκείνο της συμπεριφοράς. Με αυτόν τον τρόπο αυτό εκπαιδεύεται. Τόσο οι εμπειρίες όσο οι σκέψεις μας καθορίζουν ποια δίκτυα του εγκεφάλου θα ενισχυθούν και ποια θα αποδυναμωθούν. Για παράδειγμα, όσο περισσότερο ανησυχούμε και αγχωνόμαστε τόσο πιο καλοί γινόμαστε στο να ανησυχούμε και να αγχωνόμαστε. Είναι σαν να προπονούμε τον εγκέφαλο μας και ενισχύουμε τα νευρωνικά δίκτυα που σχετίζονται με αυτές τις αντιδράσεις.

Ο κλινικός ψυχολόγος Dr Rick Hanson γράφει: Υπάρχει ένα παραδοσιακό ρητό που αναφέρει ότι ο νους παίρνει το “σχήμα” των σκέψεων στις οποίες στέκεται πιο πολύ. Η πιο σύγχρονη εκδοχή του ρητού αυτού θα ήταν, ο εγκέφαλος παίρνει το σχήμα του νου. Για παράδειγμα, αν κάποιος γεμίζει τακτικά το νου του με ανησυχίες, αρνητικές σκέψεις, αυτοκριτική και οργή, τότε ο εγκέφαλός του θα πάρει σταδιακά αυτό το σχήμα – θα αναπτύξει νευρωνικές δομές και δυναμική άγχους, χαμηλής αυτοεκτίμησής και αρνητικής συμπεριφοράς απέναντι στους άλλους και στον ίδιο μας τον εαυτό. Από την άλλη μεριά, εάν κάποιος επιλέξει να βλέπει το καλό στον εαυτό του, να τον αποδέχεται, να κάνει θετικές σκέψεις και να νιώθει ικανοποιημένος με ότι έχει την παρούσα στιγμή τότε ο εγκέφαλός θα πάρει σταδιακά το σχήμα της ηρεμίας, της αυτοπεποίθησης και της εσωτερικής ειρήνης.

Η γιόγκα είναι ένα ολοκληρωμένο επιστημονικό σύστημα με το οποίο μπορεί κανείς να επιτύχει τα παραπάνω. Είναι ένα ισχυρό εργαλείο για να απελευθερωθούμε από τα εδραιωμένα ανεπιθύμητα πρότυπα συμπεριφοράς. Μέσω της γιόγκα μαθαίνουμε να τα παρατηρούμε, αναγνωρίζουμε, αποδεχόμαστε και σταδιακά να τα αλλάζουμε δημιουργώντας έτσι νέες ισχυρές νευρωνικές συνδέσεις και αφήνοντας τις παλιές να “ατροφήσουν”.

Η κλινική ψυχολόγος και δασκάλα γιόγκα Bo Forbes εξηγεί πως όταν οι συνήθειες είναι αρκετά ριζωμένες ώστε να αλλάζουν τη χημεία του σώματός, αυτό ονομάζεται εθισμός. Όταν γίνουν τόσο δυνατές ώστε μπορούν να αλλάξουν τη διαδικασία της σκέψης, αυτό ονομάζεται «samskaras». Σε αυτό το στάδιο δεν θυμόμαστε πότε ή πώς ξεκίνησε αυτή η διαδικασία. Και χωρίς ενδοσκόπηση και αυτοπαρατήρηση αποτυγχάνουμε να καταλάβουμε ότι δρούμε στον αυτόματο πιλότο. Όσο περισσότερο λειτουργούμε με αυτόν τον, τόσο περισσότερο εδραιώνονται τα samskaras. Μέχρι να φτάσουμε στο σημείο όπου ο ψυχισμός μας είναι κυριαρχημένος από την επιρροή αυτών των ισχυρών προτύπων συμπεριφοράς, τα οποία καταλήγουν να γίνουν οι καθοριστικοί παράγοντες της προσωπικότητάς μας και μέσω αυτών αντιλαμβανόμαστε, εξηγούμε και δρούμε στον κόσμο. Επηρεάζουν τις σκέψεις, τον λόγο και την συμπεριφορά μας.

Με την πρόθεση (Sankalpa) να κατευθύνουμε το φως της επίγνωσης (vidya), χωρίς φόβο (Abhaya), με αποφασιστικότητα, πειθαρχεία (Tapas), συστηματική πρακτική (Abhyasa), και αυτοπαρατήρηση (Svadyaya) του σκοτεινού ωκεανού του νου μας μπορούμε να αντικαταστήσουμε τα αρνητικά αυτά πρότυπα συμπεριφοράς (samskaras) με θετικά (Pratipaksha Bhavana).

Ο BKS Iengar προέτρεπε τους μαθητές του να κάνουν ένα βήμα τη φορά, όσο μικρό και αν είναι αυτό. Το πρώτο βήμα είναι η πρόθεση (sankalpa). Η πρόθεση ότι είμαστε ήδη στο μονοπάτι για αυτογνωσία και αλλαγή. Η πρακτική της γιόγκα μας προσφέρει την ευκαιρία να στρέψουμε την προσοχή μας εσωτερικά και να γίνουμε ο παρατηρητής των νοητικών και συναισθηματικών καταστάσεων που εξελίσσονται διαρκώς. Καθώς καλούμαστε να μείνουμε ακίνητοι, σωματικά και νοητικά, στην πρακτική του διαλογισμού, να μπούμε και να παραμείνουμε σε απαιτητικές στάσεις-άσανα, σκέψεις και συναισθήματα αρχίζουν να γεννιούνται. Είναι μέρος της ανθρώπινη φύση να ασχολείται με δυσάρεστα και αρνητικά πράγματα.

Με επίγνωση και αυτοπαρατήρηση (Svadyaya) καλούμαστε να αναγνωρίσουμε τις σκέψεις την στιγμή που δημιουργούνται και να τις παρατηρήσουμε χωρίς να αντιδράσουμε σε αυτές ή έστω κάνοντας μια παύση πριν αντιδράσουμε. Με την πάροδο του χρόνου θα αποκτήσουμε τη δύναμη να γίνουμε κύριοι του εαυτού μας, να ελέγχουμε και να αλλάζουμε τις αντιδράσεις μας. Έτσι, κάθε φορά που παρατηρούμε τον νου μας να μπλέκετε σε φαύλους κύκλους αρνητικών σκέψεων έχουμε τη δυνατότητα να αναπροσανατολίσουμε την επίγνωση μας σε κάτι άλλο, θετικό.

Στη γιόγκα αυτή η πρακτική ονομάζεται Pratipaksha Bhavana, από το σανσκριτικό pratipaksha που σημαίνει «αντίθετο» και το bhavana που σημαίνει «καλλιέργεια». Η διακοπή δηλαδή αρνητικών προτύπων σκέψης με την αρχή της «καλλιέργειας του αντίθετου». Για παράδειγμα, αν παρατηρούμε κατά τη διάρκεια της πρακτικής τον νου μας να σκέφτεται “είμαι άχρηστος, δεν θα καταφέρω ποτέ αυτή την άσανα” έχουμε δύο επιλογές. Να συνεχίσουμε αυτές τις σκέψεις, ενισχύοντας το αντίστοιχο νευρωνικό μονοπάτι ή να κάνουμε την αντίθετη σκέψη “είμαι ικανός και μπορώ να τα καταφέρω” δημιουργώντας σιγά σιγά νέες νευρωνικές συνδέσεις και αλλάζοντας τις αντιλήψεις και την συμπεριφορά μας. Μέσω της συστηματικής πρακτικής (abhyasa) δημιουργούνται νέες νευρωνικές συνδέσεις και αποδυναμώνονται οι παλιές. Αυτή την πρακτική καλούμαστε να μεταφέρουμε και να εφαρμόσουμε, και έξω από το στρωματάκι μας. Στην καθημερινή μας ζωή.

Η διαρκής και αφοσιωμένη πρακτική (tapas) με την πάροδο του χρόνου είναι αυτό που δημιουργεί σταθερά αποτελέσματα. Γερά θεμέλια. Αυτό που κάνουμε κατ’επανάληψη αντικαθιστά αυτό που δημιουργήθηκε μέσω της επανάληψης τονίζει ο BKS Iyengar. Η παρουσία του μυαλού στο παρόν, ο αυτοέλεγχος και η σταθερή δημιουργική κατεύθυνση είναι σύμμαχοι μας και μας βοηθούν να βρούμε τη δύναμη και το θάρρος (Abhaya) ώστε να αντέξουμε τις αντιξοότητες του νου και να καθορίσουμε τις αντιδράσεις μας απέναντι σε αυτές.

 

Υπογράφει η Βικτωρία Πετρίδου.

 

Βιβλιογραφία:
• B.K.S. Iyengar (2005) Light on Life: The Yoga Journey to Wholeness, Inner Peace, and Ultimate Freedom
• B.K.S. Iyengar (2012) Core of The Yoga Sutras: The Definitive Guide to the Philosophy of Yoga
• Βο Forbes (2011) Yoga for Emotional Balance: Simple Practices to Help Relieve Anxiety and Depression
• Bhava Ram (2010) The 8 Limbs Of Yoga: Pathway To Liberation
• Rick Hanson (2013), How to Grow the Good in Your Brain, http://greatergood.berkeley.edu/article/item/how_to_grow_the_good_in_your_brain
• Μάρμος Κ. Καρβελάς (2016) Σύντομη αναφορά στη λειτουργικότητα του μετωπιαίου λοβού του εγκεφάλου. Θεραπευτικές προοπτικές.
• Γιώργος Κ. Κωστόπουλος (2014) Ευπλαστότητα του εγκεφαλου: Η νευροεπιστιμονική βάση της μάθησης
• Stephanie Liou (2010) Neuroplasticity, https://web.stanford.edu/group/hopes/cgibin/hopes_test/neuroplasticity/
• Anna Mikheeva (2016) Neuroplasticity – Ananda Maya, http://www.liberatedyoga.com/neuroplasticity_-_ananda_maya
• Sara Whitney Lazar, Ph.D. (2015), Neural and cognitive changes associated with mindfulness training in older adults