Η γιόγκα, το άγχος και οι κρίσεις πανικού

21ος αιώνας, και το stress έχει εξελιχθεί στο πιο σύνηθες ψυχοσωματικό πρόβλημα του ανθρώπου. Ξεκινάει πια από μικρές ηλικίες με μορφές όπως υποχρεώσεις, ανταγωνισμός, επιτυχία, χρόνος, χρήμα. Με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, έχουμε συνηθίσει να ζούμε με το άγχος συνοδοιπόρο. Κάπου κάπου, νιώθουμε περίεργα, ίσως και άβολα όταν είμαστε ήρεμοι και γαλήνιοι μέσα στη μέρα. Μάθαμε το άγχος ως πραγματικότητα, ως καθημερινότητα, ως κομμάτι της ύπαρξης μας. Μας φαίνεται περίεργο όποια κατάσταση έρθει στη ζωή μας να μην συμπεριλαμβάνει αυτό το φίλο, το οικείο, γνώριμο μας άγχος.

Μέχρι που μια μέρα ξυπνάμε, και αυτό έχει πάρει πια μορφή. Είναι ο πόνος στο κέντρο του μετώπου που δε λέει να φύγει, το ρίγος και ο κρύος ιδρώτας που τρέχει σε όλο το σώμα χωρίς να το ελέγξω, η ζαλάδα και το θόλωμα των ματιών, οι κράμπες στα πόδια, ο πόνος στο στήθος. Είναι οι άφθες μέσα στο στόμα, ο έρπης πάνω από το χείλος, κοκκινίλες που φαγουρίζουν όλο το σώμα. Είναι η αυπνίες ενώ είσαι εξαντλημένος, οι συσπάσεις στο έντερο και στο στομάχι, οι εμετοί. Είναι πια τα παιδιά αυτού του άγχους, οι κρίσεις πανικού, που πλέον είναι ορατές, σχεδόν απτές. Είναι ικανότατα και αυτά, αλλάζουν μορφή, είναι πάντα δίπλα σου, έτοιμα να αδράξουν την ευκαιρία και να κάνουν την εμφάνιση τους.

Ο καθένας μερικές φορές αισθάνεται άγχος χωρίς αναγνωρίσιμο λόγο. Σε αυτές τις στιγμές η συνήθης αντίδραση μας είναι ότι “Κάτι συμβαίνει – πρέπει να είμαι σε εγρήγορση.” Τα θύματα πανικού μοιράζονται αυτά τα συναισθήματα, αλλά για αυτά τα το ρίσκο είναι υψηλότερο. Η ταλαιπωρία τους είναι τόσο συντριπτική που η ενδεχόμενη έκβαση αγγίζει εξωπραγματικές αναλογίες. «Παθαίνω καρδιακή προσβολή», σκέφτονται ή «χάνω το μυαλό μου και τα λογικά μου». Όλοι βιώνουμε περιόδους αόριστου άγχους, οι οποίες περνούν συχνά χωρίς να ανακαλύπτουμε ποτέ τις αιτίες. Η κρίση πανικού, ωστόσο, είναι η ένδειξη ότι υπάρχει ανάγκη αναζήτησης του αιτίου, της πηγής του προβλήματος.

Οι κρίσεις πανικού χαρακτηρίζονται από ταχέως κλιμακούμενο άγχος και ανησυχία. Στην αρχή, οι άνθρωποι που πάσχουν από αυτή την εκδήλωση του άχγους, σπάνια είναι σε θέση να εντοπίσουν τι τους έκανε να ανησυχούν, περιγράφοντας τα επεισόδια ως αναπάντεχα, απροσδόκητα. Οι επιθέσεις προκαλούνται από τρομακτικές φυσικές αισθήσεις που εμφανίζονται ξαφνικά, σαν ένα ακαριαίο αντανακλαστικό. Μεταξύ των πιο συνηθισμένων είναι η δύσπνοια, ο γρήγορος καρδιακός ρυθμός, έντονοι παλμοί της καρδιάς, εφίδρωση, τρόμος, αίσθημα πνιγμού, πόνος στο στήθος, ναυτία, ζάλη. Οι πάσχοντες βιώνουν αισθήματα οδυνηρής και έντονης ευαισθησίας σε αυτές τις στιγμές, στιγματίζονται και δρουν χωρίς να έχουν επίγνωση του τι συμβαίνει.

Οι φυσικές αισθήσεις από μόνες τους δεν αποτελούν τον πυρήνα της ασθένειας. Οι φοβικές σκέψεις, τα δυσάρεστα συναισθήματα, τα τραύματα του παρελθόντος, οι επιφυλακτικές συμπεριφορές και οι τοξικές σχέσεις συνυπάρχουν μεταξύ τους για να διατηρήσουν τον πανικό. Σκέψεις όπως ο φόβος του θανάτου ή της ψυχικής βλάβης είναι κοινές. Ακόμα και το ήπιο άγχος μπορεί να προκαλέσει κρίση και οποιοδήποτε ενοχλητικό συναίσθημα μπορεί να ερμηνευτεί ως πρόδρομος ενός επεισοδίου πανικού.

Σταδιακά, ο φόβος της κρίσης σε κοινή θέα οδηγεί το άτομο που πάσχει να αποφύγει εξόδους, συναναστροφές, άγνωστες τοποθεσίες – μια διαταραχή γνωστή ως αγοραφοβία. Τα προβλήματα στις σχέσεις, που μπορεί να ήταν η αρχική πηγή άγχους, επιδεινώνονται καθώς αναπτύσσονται οι κρίσεις πανικού. Η δυσκολία με την αυτοπεποίθηση και με τη θετική στάση για την επίλυση των συγκρούσεων αυξάνεται.

Ποια είναι η φύση του πόνου που βιώνουν όλοι οι άνθρωποι;
Ποια είναι η αιτία αυτού του πόνου;
Τι θα συμβεί όταν αφαιρεθεί ο πόνος; Πώς μπορεί να αφαιρεθεί ο πόνος;

Η Γιόγκα μας λέει ότι πριν από την αναζήτηση μιας θεραπείας είναι σημαντικό να εξετάσουμε βαθιά τη φύση και τις αιτίες της ασθένειας. Είναι επίσης σημαντικό να έχουμε μια ιδέα για το πώς θα είναι τα πράγματα όταν τα συμπτώματα έχουν αφαιρεθεί, γιατί διαφορετικά μπορεί να έχουμε ψευδαισθήσεις σχετικά με το πώς θα είναι η ανάκαμψη. Για παράδειγμα, η εξάλειψη του άγχους δεν είναι το αποτέλεσμα της θεραπείας για πανικό – το αποτέλεσμα είναι η ικανότητα διαχείρισης αυτών των συναισθημάτων. Μας μαθαίνει πως όλα πηγάζουν από τον εσωτερικό μας κόσμο, για αυτό και πρέπει να μάθουμε να παρατηρούμε το μέσα μας, να ακούμε την έξυπνη καρδιά και το έξυπνο σώμα. Γιατί με περίτεχνους πάντα τρόπους, αυτά εντοπίζουν το πρόβλημα και μας δίνουν σημάδια για να καταλάβουμε, κρούουν τα «καμπανάκια κινδύνου». Το πρόβλημα είναι πως κανείς δεν μας έμαθε να τα ακούει.

Πρόσφατα, κλινικοί γιατροί διερεύνησαν το ρόλο της διαταραχής της αναπνοής σε κρίσεις πανικού. Ήδη από το 1950, ο γιατρός R. L. Rice υποστήριξε ότι οι κρίσεις άγχους ήταν συχνά το αποτέλεσμα, όχι η αιτία, της διαταραχής της αναπνοής. Τώρα οι ψυχοθεραπείες για τον πανικό που περιλαμβάνουν τεχνικές αναπνοής είναι υπερσύγχρονες και ευρέως πια διαδεδομένες.

Η Yoga μας μαθαίνει να στρεφόμαστε εσωτερικά, να βρούμε την πηγή και όχι το σύμπτωμα του προβλήματος. Μας μαθαίνει να ακούμε το σώμα, να νιώθουμε και να έχουμε διάκριση των συναισθημάτων έναντι των σκέψεων. Μας φέρνει σε επαφή με το νευρικό σύστημα και μας διδάσκει πώς να το ελέγχουμε, πώς να το διαχειριζόμαστε.

Ο τρόπος για να ησυχάσουμε, να διεισδύσουμε στο παρασυμπαθητικό μας σύστημα, είναι ο έλεγχος της αναπνοής. Τα συναισθήματα δημιουργούν αλλαγές στη ροή της αναπνοής, οπότε η αλλαγή του τρόπου που αναπνέουμε μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που νιώθουμε. Η αναπνοή είναι η μόνη ακούσια λειτουργία που μπορεί να ελεγχθεί εύκολα και σχετικά άμεσα. Σε περιόδους πανικού, η χαλαρή, ελεγχόμενη αναπνοή θα μας δώσει άμεση πρόσβαση στο νευρικό σύστημα. Αυτό σημαίνει ότι αλλάζοντας την, μπορούμε να αλλάξουμε την κατάσταση των νεύρων μας όταν η ένταση παρεμβαίνει και μας τρομάζει. Στη συνέχεια, όταν η αυτή είναι χαλαρή, το υποκείμενο άγχος μπορεί σταδιακά να «μεταφερθεί» στη συνειδητή επίγνωση (conscious awareness) για επεξεργασία.

Πρόσβαση λοιπόν, στο σώμα και την αναπνοή. Αλλά αρκεί αυτό; Εδώ η γιόγκα, έρχεται και πάλι να μας πει: όχι! Η εξέλιξη και η πορεία της αυτοβελτίωσης είναι σκληρή, πονάει και μοιάζει άβολη. Εκτός από το σώμα και την αναπνοή, η γιόγκα λειτουργεί με συναισθήματα, νοητικές εικόνες, σκέψεις και σχέσεις, βλέποντάς τα όλα ως μέρος ενός ολοκληρωμένου συνόλου, εισάγοντας μας μια νέα πραγματικότητα: την ολιστική θεραπεία. Την όντοτητα μας σαν ένα όλο. Και εκεί, το σύστημα της γιόγκα έρχεται να εισάγει την έννοια του διαλογισμού. Κατά τη διάρκεια του διαλογισμού, για παράδειγμα, μια κανονικά ενοχλητική εικόνα που προκύπτει στο μυαλό καλωσορίζεται από μια πολύ διαφορετική αντίδραση από ό,τι είναι αναμενόμενο. Τώρα το σώμα παραμένει άνετο, χαλαρό και ακίνητο. Η αναπνοή στέλνει μηνύματα σταθερότητας και ισορροπίας στον εγκέφαλο και το νευρικό σύστημα. Αν και η εικόνα μπορεί να φαίνεται ενοχλητική σε άλλη στιγμή, τώρα ο διαλογιζόμενος μπορεί να να τη δει καθαρά, με ηρεμία, χωρίς απαιτήσεις, χωρίς προσδοκίες και επίκριση. Αυτή η ουδέτερη αντίδραση επιτρέπει το χρόνο και το χώρο για την επεξεργασία της εικόνας, με ρόλο όμως του παρατηρητή και όχι του κριτή.

Επιπλέον, ο διαλογισμός φαίνεται να έχει στον καθένα το δικό του ρυθμό. Επιτρέπει στο μυαλό να συγκεντρώσει σταδιακά δύναμη πριν εμφανίσει τις εικόνες που μπορεί να αποδειχθούν πιο τρομακτικές ή προκλητικές. Για παράδειγμα, ας υποθέσω ότι αρχίζω να αναγνωρίζω μια βαθιά δυσαρέσκεια στη δουλειά μου, αλλά ταυτόχρονα δεν βλέπω άλλο τρόπο να ανταποκριθώ στα έξοδα που έχω. Αυτή η σύγκρουση με στοιχειώνει, επηρεάζοντας την παραγωγικότητα μου και επεμβαίνοντας στις σχέσεις μου.

Οι παθόντες εξαναγκάζονται να «διώξουν» αυτές τις συγκρούσεις από την επίγνωση, διότι προκαλούν ένα πρόβλημα που μοιάζει άλυτο, ένα μέγαλο βουνό. Ο διαλογισμός θα τους επιτρέψει να το αναγνωρίσουν με λιγότερο φόβο ώστε να μπορούν δουν την ίδια τη ζωή τους μέσω του προβλήματος.

Μαθαίνουμε να ελέγχουμε τη ροή της ενέργειας μέσα μας και να συνδεόμαστε με αυτή μέσω της συνειδητής κίνησης, μέσω του διαλογισμού να τη συγκεντρώνουμε εκεί που βιώνουμε το άχγος και την ένταση, μέσω της αναπνοής να το αποβάλλουμε και να ανανεωνόμαστε ενεργειακά. Οι asanas έρχονται σαν ένα εξαιρετικό εργαλείο και μας δείχνουν τον τρόπο που το σώμα μπορεί να θεραπεύσει και να αποφορτίσει μεγάλη ποσότητα συσωρευμένης έντασης.

Μάθαμε να ζούμε με μια φυσιολογική συνθήκη άγχους – ζωής. Μάθαμε τι να κάνουμε όντας μέσα στο άγχος και την ανησυχία, τι να «αισθανόμαστε». Πώς να αποφεύγουμε στιγμιαία τα προβλήματα, εστιάζοντας στο έξω. Χρησιμοποιούμε ανθρώπους, αγοράζουμε υλικά αγαθά, φεύγουμε απο τη βάση μας και ταξιδεύουμε όο πιο μακριά γίνεται, ώστε να ξεχαστούμε από τα βάρη που αισθανόμαστε. Γιατί μάθαμε να είμαστε εντάξει με το άγχος, να είμαστε οικείοι. Κι όταν μας ζητηθεί να σκεφτούμε όμορφα πράγματα, όταν πια το άγχος έχει φυγεί… Φαντάσου! Το άγχος αυτό μεγαλώνει. Πόσο αγχωτικό είναι να μην είμαι αγχωμένος; Πώς θα είναι η ζωή αν εστιάζω στα καλά της; Πώς είναι δυνατόν να χαλαρώσω και να σκεφτώ όμορφα πραγματα για τον εαυτό μου;

Μοιάζει τόσο ξένο, τόσο άβολο. Εκεί οδηγούμαστε όταν δεν θέλουμε να δούμε, όταν δεν αποδεχόμαστε.

Η δική μου ιστορία με το άγχος, ξεκίνησε κάπως αναμενόμενα θα έλεγε κάποιος. Από πολύ μικρή, ήμουν μέσα στον αθλητισμό, μεγαλώνοντας με στόχο τη νίκη, την πιο υψηλή επίδοση, την πιο άρτια τεχνική. Παρ’ όλα αυτά, δεν είχα ποτέ γονείς που με πίεζαν στο επίπεδο επιδόσεων. Ήξερα πως όποτε θελήσω να αποσυρθώ, θα είχα τη στήριξη όλης της οικογένειας μου.

Η πρώτη κρίση άγχους που είχα, ήταν στην ηλικία των 14 ετών, πριν από μία παράσταση μπαλέτου στην οποία συμμετείχα. Στη σχολή στην οποία παρακολουθούσα μαθήματα από τα 6 μου, ο σωματότυπος και οι ικανότητες μου με κρατούσαν πίσω στην εξέλιξη μου σαν μπαλαρίνα, μιας και παράλληλα ήμουν κολυμβήτρια αγωνιστικού επιπέδου, οπότε το σώμα μου ήταν αρκετά σφιχτό.

Θυμάμαι λοιπόν να λέω στη μητέρα μου ότι νιώθω «γελοία» με τη στολή που έπρεπε να φορέσω, γιατί φαίνονταν «υπερβολικά» γυμνασμένα τα χέρια μου, καθώς και ότι είμαι πολύ κοντή και θα πατήσω τη φούστα μου. Άρχισα να κλαίω πολύ έντονα, ένιωθα ασφυξία και ζήτησα στη μητέρα μου να μη λάβω μέρος. Όταν επέστρεψα στην κανονική ροή των μαθημάτων στη σχολή, τα σχόλια από τη δασκάλα μου είχαν χροιά απογοήτευσης.

Η συνέχεια, αγγίζει και τη σημερινή ημέρα που αποφάσισα να γράψω για αυτό το θέμα, μιας και είναι το προσωπικό μου βίωμα. Τα χρόνια περνούσαν, ένιωθα ότι δεν έχω τη δύναμη να ολοκληρώνω τις δραστηριότητες που ξεκινούσα, ότι δεν ειμαι αρκετά καλή για τους δασκάλους μου και πως οι γονείς μου ανησυχούσαν εξαιτίας μου, λόγω του άγχους που ένιωθα.

Όταν ξεκίνησα να φοιτώ στο λύκειο, όπως πολλά παιδιά και αφότου είχα σταματήσει τον αθλητισμό, έβαλα 15 κιλά. Ένα βάρος, μια ενοχή ακόμα, είχε προσδεθεί καλά στον ψυχισμό μου. Μία κουβέντα ενός φίλου για το σώμα μου, μπορούσε να με οδηγήσει στο να μη θέλω να εμφανιστώ στο σχολείο, σε εκδηλώσεις, σε πάρτυ με συμμαθητές.

Η γιόγκα μού έμαθε να συνειδητοποιώ το παρόν. Να αντιλαμβάνομαι τη δύναμη του μυαλού, που με απομακρύνει από την πραγματική μου υπόσταση. Το άγχος με κρατούσε στο πριν και στο μετά, στο μη πραγματικό, στην πιθανότητα, στο φόβο. Η διαδικασία πονάει, ταρακουνάει, φέρνει το σκοτάδι μπροστά στα μάτια σου για να το δεις όσο πιο καθαρά γίνεται. Τα τραύματα υπάρχουν, αλλά σιγά σιγά μαθαίνω να αφήνω το φως να περάσει μέσα τους. Σιγά σιγά, η εικόνα τους γίνεται όλο και πιο μακρινή στον ορίζοντα. Σιγά σιγά, η ανησυχία αντικαθιστάται από την επίγνωση και την αισιοδοξία, την ανάγκη για αλλαγή και εξέλιξη. Το άλυτο γίνεται τελικα διαχειρίσιμο, και το δεν μπορώ γίνεται θέλω.

Δε θέλω πια να διώξω τα άσχημα βιώματα, τα τραύματα, τις μνήμες γιατί με αγχώνουν και δεν μπορώ να κουνηθώ από το κρεβάτι. Τα φέρνω μπροστά μου, τα κοιτάω κι όσο κι αν το κρεβάτι μου δίνει τόσους λόγους να μείνω εκεί, ακίνητη, εγώ βρίσκω έναν και μόνο λόγο και σηκώνομαι.

Γιατί απλά με αποδέχομαι, απόδεχομαι αυτό που είμαι και αυτό που γίνομαι. Με υπομονή.

Και όταν η κρίση πανικού μου χτυπήσει την πόρτα, εγώ θα την κρατήσω σφραγισμένη και θα επιστρέψω στην αλήθεια μου, στη βαθιά αναπνοή.

Κι αν είμαι τόσο τυχερή, θα μοιράζομαι τον πόνο μου και με φωτεινούς ανθρώπους, που θα κάνουν αυτό το ταξίδι ακόμα πιο μαγικό.

 

Υπογράφει η Ναταλία Λαδά, απόφοιτη του 200hr Yoga Teacher Training Course.