Η ενσυνειδητότητα στο οκταπλό μονοπάτι της yoga

“Mindfulness is like having an aura of light which emanates from you.”
The Little Book of Mindfulness, Matt Valentine

«Carpe diem» παρότρυνε ο κορυφαίος Ρωμαίος Λυρικός ποιητής Οράτιος στην 11η ωδή του πρώτου του βιβλίου κατά την εποχή του Οκταβιανού Αύγουστου, παροτρύνοντας μας να αδράξουμε τη στιγμή, την ημέρα. Η έννοια, λοιπόν, της εστίασης στην δεδομένη στιγμή, στο παρόν έχει τις ρίζες της σε χιλιάδες χρόνια πριν και φτάνει μέχρι και σήμερα, συγκεντρωμένη στην έννοια της ενσυνειδητότητας.

Τι είναι, λοιπόν, η ενσυνειδητότητα;

Η ενσυνειδητότητα, η επίγνωση ή το mindfulness σύμφωνα με τον ομότιμο Αμερικανό καθηγητής ιατρικής και δημιουργό της Κλινικής Μείωσης του Στρες και του Κέντρου Προσοχής στην Ιατρική, την Υγεία και την Κοινωνία στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης , Jon Kabat – Zinn είναι «η γνώση που απορρέει από την με πρόθεση παρατήρηση της εμπειρίας μας (σωματικές αισθήσεις, συναισθήματα, σκέψεις) στο παρόν, χωρίς κριτική». Αποτελεί, δηλαδή την πρακτική της εσκεμμένης συγκέντρωσης στο παρόν, με επίγνωση, χωρίς κριτική ή απόρριψη της παρούσας στιγμής και χωρίς προσκόλληση σε αυτή, αλλά με περιέργεια και δεκτικότητα.

Οι πρακτικές του mindfulness περιλαμβάνουν τη διαδικασία της ανάπτυξης της ικανότητας να φέρνουμε στην προσοχή μας σε οτιδήποτε συμβαίνει στην παρούσα στιγμή, στις σκέψεις, τα συναισθήματα, τις σωματικές μας αισθήσεις, με περιέργεια και χωρίς κριτική. Οι ίδιες οι πρακτικές, ποικίλουν από την εστίαση της προσοχής μας στην αναπνοή, στην αίσθηση των σημείων του σώματός μας, τον ήχο ή τις ίδιες τις σκέψεις μας. Και ενώ υπάρχουν πολλές συγκεκριμένες καθοδηγούμενες πρακτικές διαλογισμού, στην πραγματικότητα η πρακτική της ενσυνειδητότητας μπορεί να συμβαίνει κάθε στιγμή, αρκεί να στέφουμε την προσοχή μας εκεί. Σε οποιονδήποτε διαλογισμό και εάν ασκούμαστε, η βάση είναι η διαχείρηση της προσοχής. Έτσι, η ενσυνειδητότητα δεν αποτελεί μόνο μια έννοια, αλλά, κυρίως αποτελεί μια κατάσταση του νου, η οποία για να επιτευχθεί χρειάζεται εξάσκηση, διαρκής πρακτική και υπομονή.

Μέσω των πρακτικών του mindfulness, ο άνθρωπος αναπτύσσει σημαντικές δεξιότητες, όπως είναι η υπομονή, η πειθαρχεία, η παρατήρηση χωρίς κριτική και η αυτοπαρατήρηση, η καλοσύνη, η αποδοχή, η καθαρή ματιά, η ενίσχυση του αισθήματος της ευγνωμοσύνης, η ενσυναίσθηση, η σύνδεση. Παράλληλα, μειώνει τα μοτίβα συμπεριφοράς που έχει συνηθίσει στη ζωή του, μπορεί να ελέγξει πιο εύκολα τις διακυμάνσεις του νου και τις μεταπηδήσεις των σκέψεων (monkey mind) και να ελέγξει καλύτερα τις αντιδράσεις του που μπορεί να πυροδοτηθούν αυτόματα από ένα γεγονός, μια κατάσταση, ένα άκουσμα ή οποιοδήποτε άλλο ερέθισμα.

Η ίδια η πρακτική τoυ mindfulness έχει δύο στάδια, δύο επίπεδα που αλληλοσυνδέονται. Αρχικά, η διαχείρηση της προσοχής που σου μαθαίνει να συγκεντρώνεσαι, να φέρνεις το νου σε μια πιο ήρεμη και σταθερή κατάσταση και να δημιουργείς τις συνθήκες για ένα διαυγή νου και, εμβαθύνοντας, η βαθύτερη πρακτική που βάζει το νου και το υποσυνείδητο σε μια κατάσταση εξερεύνησης του πραγματικού εαυτού, αφότου έχει κανείς περάσει από τα προηγούμενα βήματα.

Ανατρέχοντας στο παρελθόν, η ενσυνειδητότητα συναντάται και έχει τις ρίζες της στις απαρχές της Βουδιστικής παράδοσης, περίπου τον 6ο αιώνα π.χ και σύμφωνα με τον Jon –Kabat Zinn αποτελεί συστατικό των δύο σημαντικότερων προσεγγίσεων των Βουδιστικών τεχνικών διαλογισμού: της Theravada (Καμπότζη, Βιετνάμ, Ταϋλάνδη, Μιανμάρ) και της Mahayana (Βιετνάμ, Κίνα, Ιαπωνία, Κορέα). Οι δύο αυτές σχολές αποτελούν για τη Βουδιστική παράδοση το μονοπάτι για την αφύπνιση (awakening).

Παράλληλα, μεταξύ του 400 π.χ – 500μ.Χ στην Ινδία, ο σοφός Πατάντζαλι κάνει μια προσπάθεια συστηματοποίησης της θεωρίας και της πρακτικής της γιόγκα. Συνθέτει, λοιπόν, 196 ινδικές σούτρες (αφορισμούς), τα Yoga Sutras. Τα Yoga Sutras περιγράφουν τη yoga σαν «Yogas chitta- vritti- nirodha», το οποίο σημαίνει: «Η γιόγκα είναι η παύση των διακυμάνσεων του νου». Μέσω των Sutras, ο Patanjali προσπάθησε να φωτίσει το μονοπάτι της raja yoga, τη yoga της αυτοσυγκέντρωσης και του ελέγχου των αισθήσεων και του νου.

Σύμφωνα με το σοφό, η συστηματική πρακτική της raja yoga οδηγεί τον άνθρωπο στην αποταύτιση και τη διάκριση μεταξύ του τι είναι αληθινό και τι όχι, και άρα στη φώτιση και στη σύνδεση με τον πραγματικό εαυτό. Στο ιερό αυτό βιβλίο, το οποίο χωρίζεται σε τέσσερα κεφάλαια, το πρώτο από αυτά ονομάζεται «Samâdhi-pâdaï» και περιλαμβάνει 51 αφορισμούς που αφορούν το ταξίδι προς τη διαφώτιση (enlightenment).

Από το πρώτο sutra : «Now, the teachings of yoga.» (Chip Hartranft, 2003), δηλαδή ότι η πρακτική της Yoga ξεκινάει τη δεδομένη στιγμή, ξεκινάει τώρα και ξεκινάει κάθε τώρα, ήδη τονίζεται η σημασία της παρούσας στιγμής και της συγκέντρωσης μας σε αυτή. Το να είσαι παρών, αποτελεί δηλαδή, την αρχή του μονοπατιού προς τον πραγματικό εαυτό, προς την εσωτερική απελευθέρωση και την διαφώτιση.

Για να μπορέσει όμως κανείς να φτάσει σε αυτό, στον υπέρτατο σκοπό της διαφώτισης, ο Patanjali κάνει, στη συνέχεια, λόγο για το οκταπλό μονοπάτι. Κάθε άνθρωπος, λοιπόν, πρέπει να ακολουθήσει τα βήματα του οκταπλού μονοπατιού, τα πέντε από τα οποία θεωρούνται εξωτερικά και τα τρία εσωτερικά.

Κάθε ένα βήμα από αυτά, αποτελεί ένα βαθύ, προσωπικό ταξίδι και μια επιλογή. Για να επιλέξει κανείς να κάνει το επόμενο βήμα στο ταξίδι αυτό χρειάζεται υπομονή, πειθαρχεία, παρατήρηση, διάκριση, επιμονή και επίγνωση. Η ενσυνειδητότητα αποτελεί, λοιπόν, για τη raja yoga συνοδοιπόρο και, παράλληλα, εργαλείο για να περπατήσεις το μονοπάτι.

Πιο συγκεκριμένα, τα βήματα του οκταπλού αυτού μονοπατιού είναι:

(1) Τα yamas:

– ahimsa = η μη βια, τόσο απέναντι στους άλλους, όσο και στον ίδιο μας τον εαυτό
– satya = η φιλαλήθεια,η ειλικρίνεια. Ειλικρίνεια απέναντι στα λόγια, στις πράξεις, στις σκέψεις και τα συναισθήματα μας. Ειλικρίνεια απέναντι σε εμάς και στους άλλους.
– asteya = η μη κλοπή,η απληστία από την εσφαλμένη αντίληψη της αυθονίας.
– brahmacharya = η εγκράτεια της ζωτικής μας δύναμης και ενέργειας και όχι άσκοπη σπατάλη αυτής.
– aparigraha = η ολιγαρκεία και η μη ζήλια. Να μην επιθυμούμε, δηλαδή, αυτά που δεν είναι δικά μας ή να είμαστε κάτι που δεν είμαστε πραγματικά.

Και (2) Τα niyamas:

– saucha = καθαρότητα νου και σώματος
– santosa = η ευχαρίστηση, ικανοποίηση των όσων έχουμε και όσων καταφέρνουμε
– tapas = η επιμονή
– svadhyaya = η μελέτη του εαυτού, αυτοπαρατήρηση
– ishvara pranidhana = η ένωση με το Θεικό στοιχείο και η παράδοση σε αυτό

Για να μπορέσει να πράττει κανείς με βάση αυτές τις ηθικές αρχές, πρώτα πρέπει να τις παρατηρεί και να μην τις κατακρίνει. Συνειδητά, να στρέφει την προσοχή του στη συμπεριφορά του απέναντι στους άλλους, αλλά και απέναντι στον εαυτό του. Να λειτουργεί με επίγνωση, με διαύγεια για να τις αντικρίσει και να καλλιεργήσει τις ποιότητες αυτές πρώτα για τον εαυτό του.

Στη συνέχεια του μονοπατιού είναι (3) οι Asanas, δηλαδή οι στάσεις του σώματος. Η επαφή με το σώμα, η επίγνωση του σώματος μέσα στη σωματική άσκηση, μέσα στις στάσεις. Η ενσυναίσθηση βρίσκεται σε κάθε στάση, όσο παραμένει κανείς στο παρόν και στο σώμα του κάθε στιγμή. Η πρακτική της Yoga Asana είναι απόλυτη επίγνωση του σώματός μας τη δεδομένη στιγμή, στη δεδομένη στάση.

Ακολουθεί η (4) Pranayama , δηλαδή, η διαχείριση της prana. Μέσα απο τεχνικές pranayama και αναπονών επιτυγχάνεται η διαχείριση και η απελευθέρωση της prana, της ζωτικής ενέργειας κάθε ανθρώπου. Για να επιτευχθεί αυτό, η προσοχή τώρα στρέφεται στην αναπνοή και μέσω της επίγνωσης της αναπνοής και της διαδρομής που ακολουθεί αυτή επιτυγχάνεται σταδιακά και ο έλεγχος αυτής. Έτσι η ενσυνειδητότητα γίνεται το θεμέλιο για την επίτευξη του ελέγχου της αναπνοής και άρα και της ζωτικής ενέργειας.

Ακολουθούν η (5) Pratyahara , που αποτελείς την απόσυρση των αισθήσεων, το αποτράβηγμα του νου προς τα μέσα, η (6) Dharana, δηλαδή η συγκέντρωση του νου και η (7) Dhyana, ο διαλογισμός. Τα βήματα αυτά αποτελούν, παράλληλα, και το αποτέλεσμα, αλλά και την ίδια την έννοια της ενσυνειδητότητας. Μέσω της προσπάθειας παραμονής στο παρόν αυξάνεται η συγκέντρωση της προσοχής και αυξάνεται, παράλληλα, και ο χρόνος παραμονής στην κατάσταση διαλογισμού. Έτσι, παρατηρεί κανείς και διακρίνει τις σκέψεις, τα συναισθήματα του, τα πρέπει και τα θέλω και οδηγείται στην απογύμνωση όλων αυτών και τελικά φτάνει στο όγδοο και τελικό βήμα, το (8) Samadhi = η ένωση με το απόλυτο, το όλο. Την ένωση με το θεικό στοιχείο που βρίσκεται μέσα μας, την ένωση με τον πραγματικό μας εαυτό. Ο πραγματικός εαυτός βρίσκεται κάθε φορά στο παρόν, στο τώρα. Δεν είναι προσκολλημένος στα γεγονότα του παρελθόντος, ούτε και στις προσδοκίες του μέλλοντος. Είναι απογυμνωμένος από κάθε είκονα που έχει φορεθεί πάνω μας, από κάθε πρέπει και κάθε προσδοκία που μας εμποδίζει να δούμε τα πράγματα ως έχουν, την πραγματική και πολύπλευρη υπόστασή μας. Είναι η συνεχής αποδοχή της δεδομένης στιγμής αποτραβηγμένη από κάθε σκέψη, συναίσθημα, και γεγονός. Είναι δηλαδή, η απόλυτη και βαθεία ενσυνειδητότητα.

Η προσπάθεια κατάκτησης κάθε ενός από τα βήματα του οκταπλού μονοπατιού είναι μια συνεχής πρακτική ενσυνειδητότητας, αλλά παράλληλα ζώντας κανείς mindfully, με ενσυνειδητότητα, φωτίζει, τελικά, το μονοπάτι προς τη διαφώτιση. Και όταν το φως οδηγεί, είναι δύσκολο να χαθεί ο δρόμος…

 

Υπογράφει η Ελισσάβετ Χάμου, απόφοιτος του 200hr Yoga Teacher Training Course.

 

Βιβλιογραφία:

  • Patricia Collard (2014) “Little book of mindfulness: 10 minutes a day to less stress, more peace” Octopus Publishing Group
  • Chip Hartranft “The Yoga Sutra of Patangali, Sanskrit – English Translation & Glossary” Διαθέσιμο στο: <arlingtoncenter.org/Sanskrit-English.pdf> [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]

Αρθρογραφία – Ιστοσελίδες:

  • Greater Good Magazine “Mindfulness,Defined”. Διαθέσιμο στο: https://greatergood.berkeley.edu/topic/mindfulness/definition#what-is-mindfulness [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Niki Christou (2020) “Ενσυνειδητότητα”. Διαθέσιμο στο: <https://www.epsychology.gr/mindfulness> [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Xristina (2013) “Το οκταπλό μονοπάτι του Patangali από τις Yoga Sutras” Διαθέσιμο στο:< https://www.anasana-yoga.gr > [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Marga Yoga & breathwork “Το οκταπλό μονοπάτι” Διαθέσιμο στο: < https://margayoga.gr/ > [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Mindfulness https://en.wikipedia.org/wiki/Mindfulness [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Οράτιος https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9F%CF%81%CE%AC%CF%84%CE%B9%CE%BF%CF%82 [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Γιόγκα Σούτρα του Πατάντζαλι < https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CF%8C%CE%B3%CE%BA%CE%B1_%CE%A3%CE%BF%CF%8D%CF%84%CF%81%CE%B1_%CF%84%CE%BF%CF%85_%CE%A0%CE%B1%CF%84%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%B1%CE%BB%CE%B9 > [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Holistic Life (2019) “Ενσυνειδητότητα: Άδραξε τη στιγμή…” Διαθέσιμο στο: < https://www.holisticlife.gr/> [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Mindful.org “Everyday mindfulness with John Kabat – Zinn” Διαθέσιμο στο: < https://www.mindful.org/everyday-mindfulness-with-jon-kabat-zinn/?fbclid=IwAR1naQuS-
    0jrzHK9kMkgpkdEceoERx_qK22fIGq9DeuLpTokbqmJyBawhNE > [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]
  • Για την Ιθάκη “Mindfulness (Ενσυνειδητότητα)” Διαθέσιμο στο: < https://giatinithaki.anthia.net/yphresies/ekpaidefsh-mindfulness/?fbclid=IwAR3fodny4UTWPeDpXmvJG1Pi9EcFaT91-9kzDE9cE1qwD_FOliTCviujrP4 > [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]

Ακαδημαϊκές εργασίες:

  • Ζαχαριάδης Παναγιώτης (2018) “ Θεραπευτικές προσεγγίσεις βασισμένες στην ενσυνειδητότητα (Mindfulness) και διαταραχές χρήσης αλκοολ”. Επιβλέπων καθηγητής: Χατζούλης Μ., Τμήμα Νοσηλευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Διαθέσιμο στο: https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/frontend/file/lib/default/data/2814948/theFile [Τελευταία πρόσβαση 17 Ιουνίου 2021]