Η Μουσική της Γιόγκα

Αν κάποιος μελετήσει τη μακρόχρονη και βαθειά παράδοση της Γιόγκα, θα παρατηρήσει πολλές συνδέσεις της γιόγκα με τη μουσική. Από τα μάντρα και τα κίρταν μέχρι τη σύγχρονη γιογκική μουσική, από τις αναφορές των κειμένων σε χορευτές γιόγκι μέχρι τη μουσικότητα πολλών σημερινών πρακτικών ροής, η ιστορία της ένωσης των πολλών με το ένα φαίνεται να συνδέεται άρρηκτα με τη μελωδικότητα και τον ρυθμό.

Η σύνδεση αυτή όμως δε σταματά εκεί. Η εμπειρία των πολλών ασκουμένων μας δείχνει ότι η γιόγκα αποτελεί ένα πολύ χρήσιμο εργαλείο και για τους σημερινούς μουσικούς τόσο σε επίπεδο σωματικό όσο και ψυχολογικό – πνευματικό.
Στο κείμενο αυτό θα επιχειρήσουμε να ακολουθήσουμε την πορεία των δύο αυτών μονοπατιών που διασταυρώνονται περισσότερο από όσο θα φανταζόμασταν με μια πρώτη σκέψη.

Η μουσική στην παράδοση της γιόγκα
Από τις αναφορές των επικών κειμένων Ramayana και Mahabharata σε ήρωες όπως ο Arjuna, που γνώριζαν σε βάθος τις μουσικές τέχνες, καταλαβαίνουμε πως η έννοια της δόνησης ως ήχος άλλα και ως εσωτερική αίσθηση έπαιζε σπουδαίο ρόλο στο βίωμα του εαυτού. Η προφορά των σανσκριτικών συλλαβών από μόνη της (mantra), έκρυβε και κρύβει μια μουσικότητα που μπορεί να αξιοποιηθεί αυτόνομα σαν ένας τρόπος για να διανύσει κανείς το δρόμο για την απελευθέρωσή του. Μέχρι σήμερα ο καθένας από μας, που έχει έστω για λίγο αφεθεί στη ροή των mantra αλλά και στην ομαδική δόνηση που μπορεί να δημιουργήσει μια μικρή ομάδα που τραγουδά κάποιο γιογκικό τραγούδι kirtan, θα έχει νιώσει να έρχεται σε μια γαλήνια κατάσταση παίρνοντας μια ουσιαστική γεύση του διαλογισμού.
Ο Nataraja που αποτελεί την απεικόνιση του Shiva ως κοσμικό χορευτή μας δείχνει όχι μόνο ότι το ρυθμικό και μουσικό του παιχνίδι αποτελεί την πηγή της κίνησης μέσα στο σύμπαν αλλά και πως ο σκοπός του χορού του είναι να ελευθερώσει τις ψυχές των ανθρώπων από τα δεσμά της ψευδαίσθησης.
Η ίδια η θεμελίωση του συστήματος της Nāda yoga υποδηλώνει πως η χρήση των ηχητικών συντονισμών και δονήσεων χρησιμοποιούνταν ανέκαθεν από τους γιόγκι για τον εσωτερικό καθαρισμό και την αφύπνιση της φωτιάς μέσα τους.

Η asana σαν εργαλείο των μουσικών
Στην σύγχρονη εποχή παρόλα αυτά οι πρακτικές της γιόγκα μπορούν να φανούν περισσότερο από χρήσιμες και σε ένα επίπεδο φυσικό – σωματικό. Όσοι έχουν αφιερώσει αρκετό χρόνο στη μελέτη κάποιου μουσικού οργάνου αργά ή γρήγορα θα έχουν νιώσει το σώμα τους να διαμαρτύρεται από τις πολλές ώρες σε μια συγκεκριμένη θέση  (π. χ. αυχένα μέση) ή από τις γρήγορες και περίτεχνες κινήσεις των χεριών τους (π. χ. δάχτυλα καρπούς και ώμους). Έτσι η φυσική άσκηση σε ορισμένες asana μπορεί να λειτουργήσει σαν κάτι λυτρωτικό, καθώς πολλές φορές θα δυναμώσει τον μουσικό σε ορισμένα σημεία, θα του δώσει επίγνωση συγκεκριμένων μυών που δεν χρησιμοποιεί σωστά αλλά και θα λειτουργήσει θεραπευτικά σε καταπονημένες αρθρώσεις.
Με μια μικρή καθοδήγηση πιθανόν μπορεί κανείς να αξιοποιήσει κάποιες θεμελιώδεις θέσεις τις γιόγκα για να δώσει στο σώμα του στήριξη και τη δύναμη που χρειάζεται αλλά και να τον απαλύνει από διάφορους πόνους και ενοχλήσεις. Ενδεικτικά αναφέρουμε κάποια παραδείγματα:
🔷Virabhadrasana 2
Η συγκεκριμένη asana μπορεί να δυναμώσει τα πόδια και να δώσει μια καλή αίσθηση γείωσης καθώς και τα χέρια τα οποία εκτείνονται, ενεργοποιημένα στα πλάγια του κορμού. Παράλληλα ενισχύει την αίσθηση του προσανατολισμού αφού ο ασκούμενος αποκτά επίγνωση των θέσεων όλων των μελών του σώματος του. Τέλος μια τέτοια όρθια θέση σαν και αυτή δίνει μια αίσθηση αυτοπεποίθησης και σιγουριάς, που συναντά κανείς σε κάθε πολεμιστή όπως αναφέρει και το όνομα της στάσης.
🔷Chakravakasana ( γάτα – αγελάδα )
Η πιο συχνή ενόχληση που αναφέρουν οι μουσικοί είναι μάλλον στη μέση τους. Η συγκεκριμένη asana βοηθά στην ανακούφιση από πόνους που θα μπορούσαν να προκύψουν από την πολύωρη καθιστική ζωή, καθώς κινεί όλη τη σπονδυλική στήλη σε έκταση και κάμψη δίνοντας της την κινητικότητα που κατά πάσα πιθανότητα στερείται κατά τη διάρκεια της μελέτης ενός μουσικού οργάνου. Επιπλέον δυναμώνει τους καρπούς σταδιακά και με έναν ήπιο τρόπο κάτι το οποίο φαίνεται να είναι απαραίτητο ειδικότερα στους μουσικούς των εγχόρδων. Όταν συντονίζεται με τη βαθειά και σταθερή αναπνοή, μπορεί να γίνει πραγματικά απολαυστική.
🔷Garudasana
Μιας και η μουσική είναι μια τέχνη που απαιτεί άφθονη συγκέντρωση, μια asana ισορροπίας μπορεί να ενισχύσει αυτή τη δεξιότητα αρκετά. Όπως ο μουσικός “ακροβατεί” κάθε δευτερόλεπτο πάνω στις
νότες της παρτιτούρας έτσι και σε αυτή τη θέση βρίσκεται στο ένα μόνο πόδι εστιάζοντας με το βλέμμα σε ένα σταθερό σημείο. Παράλληλα τοποθετώντας τα χέρια σε αυτή την ιδιαίτερη θέση διατείνονται οι μύες των ωμοπλατών χαρίζοντας ανακούφιση από την ένταση που μπορεί να συσσωρεύεται στο πάνω μέρος της πλάτης.

Η pranayama σαν εργαλείο των μουσικών
Η εκτέλεση ενός μουσικού κομματιού μοιάζει να είναι μια διαδικασία περισσότερο φυσική λόγω της δεξιοτεχνίας και της επιδεξιότητας που μπορεί να παρουσιάζει ο μουσικός. Παρόλα αυτά η ουσιαστική του ερμηνεία είναι περισσότερο ενεργειακή παρά φυσική. Έτσι η άσκηση pranayama στη λεπτοφυή τεχνική της έχει να προσφέρει και αυτή τη βοήθεια στο μουσικό. Η μουσικότητα σε ένα κομμάτι επηρεάζεται αρκετά από τις ανάσες του ερμηνευτή σε συγκεκριμένες παύσεις και κομβικά σημεία του κομματιού. Δεν είναι λίγοι αυτοί που παρόλη την εξάσκηση και το ταλέντο τους αντιμετωπίζουν δυσκολίες στο συντονισμό της κίνησης και της αναπνοής. Μαθαίνοντας να ελέγχουν και να καθοδηγούν τις αναπνοές τους οι μουσικοί μπορούν να εκφραστούν και να αφεθούν στη ροή του κομματιού δημιουργώντας πραγματική τέχνη. Για αυτό το σκοπό παρουσιάζουμε δύο απλές αλλά ουσιαστικές τεχνικές που μπορούν να εξυπηρετήσουν αυτόν το σκοπό.

🔷Sama Vritti Pranayama
Σε αυτή τη φαινομενικά απλή τεχνική ο ασκούμενος ακολουθεί μια ισόχρονη εισπνοή εκπνοή με κρατήματα στο ενδιάμεσο. Διαλέγοντας για αρχή ένα βατό χρονικό βήμα ( π.χ. 4 χρόνων) διασχίζουμε νοητά τις τέσσερις πλευρές ενός τετραγώνου και ακολουθούμε την εξής πορεία: εισπνοή – κράτημα – εκπνοή – κράτημα. Μέσα σε λίγες επαναλήψεις αυτού του κύκλου ο ασκούμενος αρχίζει να ρυθμίζει και να ελέγχει την αναπνοή του καθώς σταματά η ανεξέλεγκτη ροή της. Η γιόγκα είναι γεμάτη όμορφες αντιφάσεις. Έτσι ακολουθώντας τα στενά όρια μιας ισόχρονης αναπνοής , μαθαίνει κανείς να απελευθερώνεται και να μπορεί να αλλάζει τους ίσους χρόνους αναπνέοντας στις στιγμές που εξυπηρετούν το κάθε κομμάτι.

🔷Brahmari pranayama
Ο ασκούμενος κάθεται σε μια άνετη καθιστή θέση και χρησιμοποιώντας τα χέρια του κλείνει απαλά τους λοβούς των αυτιών. Στην συνέχεια με κλειστό το στόμα και με κλειστά τα μάτια, αν είναι περισσότερο ευχάριστο, δημιουργεί έναν ήχο που θυμίζει το βουητό μιας μέλισσας. Αποτελεί ίσως την πιο μουσική τεχνική, καθώς αν κάποιος αφεθεί έστω και για λίγα λεπτά στην αίσθηση που δημιουργείται στα εσωτερικά ηχεία του ανθρώπινου σώματος, αρχίζει να νιώθει το συντονισμό που δημιουργούν οι μουσικές δονήσεις και να συνδέεται με τον ήχο. Κάτι αντίστοιχο αισθάνεται και κάθε κιθαρίστας για παράδειγμα από την κιθάρα που ακουμπά, πάνω στον κορμό του ίσως χωρίς καν να το γνωρίζει.

Η γιόγκα είναι γεμάτη αντιθέσεις αλλά και συνδέσεις Μια τέτοια σύνδεση μπορεί να υπάρχει ανάμεσα και στις εξωτερικές ηχητικές δονήσεις που παράγονται με τη μουσική και τις εσωτερικές δονήσεις που αν και ανεπαίσθητες ας ακολουθούν συνεχώς. Η γιόγκα είναι επίγνωση. Μας δίνει τη ευκαιρία να βιώσουμε όλες αυτές τις δονήσεις και να συνειδητοποιήσουμε τη σχέση τους με τον πραγματικό μας εαυτό. Οι αρχαίοι σοφοί το γνώριζαν αρκετά νωρίς στην ιστορία αυτού του ταξιδιού. Ίσως το γνωρίσει και ο καθένας από μας.

 

Σάκης Μπορίδης (Anahata Yoga Teacher Training Course 2018-2019)