Ρουντράκσα – Τα δάκρυα του Σίβα

Ένας «περίεργος» καρπός περασμένος σε βαμβακερή κλωστή, φορεμένος στον λαιμό ενός γιόγκι, μου τράβηξε την προσοχή. Όταν πληροφορήθηκα ότι λέγεται «ρουντράξα», άρχισα την «έρευνα». Έτσι ονομάζεται ο καρπός και το δένδρο από το οποίο προέρχεται, με το επιστημονικό όνομα Elaeocarpus ganitrus που είναι μεγάλου ύψους, πλατύφυλλο και αειθαλές. Το φυτικό αυτό είδος δεν απαντάται στη χώρα μας και γι’ αυτό δεν υπάρχει ελληνική ονομασία του. Φύεται στους πρόποδες των Ιμαλαΐων, στη νοτιοανατολική Ασία, στο Νεπάλ, στην Ινδονησία, στη Νέα Γουινέα, στο Γκουάμ, στη Σουμάτρα, στη Χαβάη και αλλού.

Η προέλευση και η σημασία της λέξης ρουντράκσα (rudraksha ή rudraksh) κρύβει μεγάλο ενδιαφέρον. Είναι σύνθετη, αποτελούμενη από τις σανσκριτικές «Rudra», που είναι ονομασία του Θεού Σίβα, και «aksha», που σημαίνει «δάκρυα» ή «μάτια». Σε αρχαία ινδικά κείμενα και γραφές αναφέρεται ότι οι καρποί ρουντράκσα ονομάστηκαν έτσι επειδή προήλθαν από τα μάτια του Σίβα.

Η προέλευσή της λέξης Ρούντρα δεν είναι γνωστή και η ετοιμολογία της είναι συμβολική. Πιθανολογείται ότι σημαίνει «ο κόκκινος». Στην αρχαία ινδική παράδοση ονομάζεται Ρούντρα μία θεότητα που έκλαψε κατά τη γέννησή της, επειδή ρίζα της λέξης κλαυθμός στα σανσκριτικά είναι το rut (απ’ όπου προέρχεται και το rudra). Σύμφωνα με άλλη εκδοχή, ρούντρα σημαίνει «αυτός που απομακρύνει τον πόνο» (σωματικό, συναισθηματικό, πνευματικό). Αναμφίβολα είναι μία λέξη με πολλές ερμηνείες και ο Θεός Ρούντρα ταυτίστηκε με τον Θεό Σίβα, του λαού που κατακτήθηκε από τους Άριους (Ινδοευρωπαίοι), στον οποίο αποδόθηκαν πολλές όψεις ή ποιότητες, που συνδέονται με την καταστροφή έως και την αναδημιουργία.

Στις Βέδες, Ρούντρα ονομάζεται ο Θεός της καταιγίδας, του αέρα που λυσσομανά και με κάποιον τρόπο προκαλεί φόβο, γι’ αυτό συνδέεται με κακόβουλα πνεύματα και θεότητες. Ταυτόχρονα όμως είναι ευοίωνος, ο άρχοντας των τραγουδιών, της προσφοράς, της θεϊκής θεραπείας, ο πιο γενναιόδωρος από τους Θεούς, αυτός που χαρίζει υλικά αγαθά και ευημερία, όχι μόνο στο ανθρώπινο είδος, αλλά και στα ζώα (άλογα, αγελάδες και πρόβατα) που στήριζαν την οικονομία των Άριων. Ως πολεμιστής, παριστάνεται σε άρμα, να φέρει κεραυνό (σύμβολο της βροχής) και να πετά βέλη με το τρομερό τόξο του.

Για να επανέλθουμε όμως στην έμπνευση αυτού του άρθρου, από τα παραπάνω γίνεται κατανοητό γιατί πήραν το όνομα ρουντράκσα (rudraaksha) αυτοί οι καρποί, που ενισχύουν την υγεία, την πνευματική διαύγεια, την αυτοπεποίθηση και απαλλάσσουν από τα αρνητικά συναισθήματα, αλλά μπορεί να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα, αν δεν είναι πολύ προσεκτικά φορτισμένοι. Το μέγεθος του αποξηραμένου καρπού κυμαίνεται από μικρό μπιζέλι έως (σπανιότερα) μέγεθος καρυδιού και χρησιμοποιούνται για την κατασκευή κοσμημάτων (περιδέραια, βραχιόλια και σκουλαρίκια), με έναν ή περισσότερους καρπούς. Δένονται, συνήθως, με μεταξωτή ή βαμβακερή κλωστή, λόγω της ευαισθησίας τους στο σφιχτό δέσιμο με μεταλλικά υλικά (χαλκός, ασήμι, χρυσός). Τοποθετημένοι σε σειρά, αποτελούν τα γνωστά μάλα (108 χάντρες σε σειρά με μία, επιπλέον, κεντρική χάντρα), που χρησιμοποιούνται για τη μέτρηση της επανάληψης ενός ύμνου (μάνδρα) ή μίας προσευχής, κάτι ανάλογο με τα κομποσκοίνια των ορθόδοξων και τα ροζάρια των καθολικών χριστιανών.

Στην Ινδία είναι μακρά η παράδοση των κοσμημάτων ρουντράκσα, ιδιαίτερα στους σαϊβιστές, λόγω της σχέσης τους με τον Σίβα. Άλλωστε και ο ίδιος ο Θεός απεικονίζεται να φορά γιρλάντες από αυτούς τους καρπούς. Πιο διαδεδομένο είναι να τα φορούν άνδρες, λόγω της αρσενικής φύσης του Θεού, χωρίς όμως να υπάρχει ειδική απαγόρευση για τις γυναίκες, οι οποίες προτιμούν τα κοσμήματα με άλλα υλικά, όπως πέρλες.

Στην Ινδία και στο Νεπάλ, οι καρποί ρουντράκσα έχουν αξία ημιπολύτιμου λίθου, η οποία καθορίζεται από τη μορφολογία της εξωτερικής επιφάνεια του καρπού. Ο τυπικός αποξηραμένος καρπός αποτελείται από πέντε μέρη (στη βοτανική, καρπόφυλλα), χωρισμένα με γραμμές από τον έναν πόλο στον άλλο, που ονομάζονται πρόσωπα, γνωστά ως Muchi (faces ή και mukihi). Στις γραφές αναφέρεται ότι συμβολίζουν τα πέντε πρόσωπα του Σίβα και ότι υπάρχουν καρποί με 1 έως και 21 Muchi. Πιστεύεται όμως ότι στην αρχαιότητα υπήρχαν καρποί με έως και 108 Muchi. Ο αριθμός τους πάντως καθορίζει το κόστος ενός ρουντράκσα αλλά συνδέεται με την επίδραση που έχει σε αυτόν που φορά ένα τέτοιο πνευματικό σύμβολο.

Dora Green

Αφιερώνεται στον γιόγκι Παναγιώτη

<Ιδιαίτερες ευχαριστίες εκφράζονται στην Έλενα Μουρατίδου, για την καθοδήγησή της στη συγγραφή αυτού του άρθρου>